Links wint geen verkiezingen zolang het in het niveau Groen blijft hangen (work in progress)
Iedereen heeft het erover dat links in Nederland maar geen verkiezingen kan winnen. Verkiezingsprogramma’s staan vol met idealen over gelijkheid, inclusiviteit en duurzaamheid – maar de kiezer haakt massaal af. Mijn stelling is dat dit niet komt doordat links “te links” is, maar omdat we in feite met Spiral Dynamics niveau Groen te maken hebben.
Wat is het Groene niveau? Spiral Dynamics als bril
Spiral Dynamics beschrijft ontwikkelfasen van individuen en samenlevingen: welke waarden hebben mensen. Groen legt de nadruk op gelijkwaardigheid, relaties, zorg voor het milieu en het opkomen voor minderheden. Historisch bracht dit veel goeds: het doorbreken van hiërarchieën, het agenderen van racisme, feminisme en de milieubeweging.
Groen kan ontstaan bij mensen die al de voorgaande niveau’s ‘uitgespeeld’ hebben. Het zijn vaker de hogeropgeleiden die voldoende orde en succes in hun leven hebben ervaren met interessante banen en voldoende veiligheid en zekerheid.
De verschillende waardesystemen wijzen de andere waardesystemen af, te zien in de ‘culture wars’ en identiteitspolitiek. Ondanks dat Groen voor inclusie is is dit ook bij hen terug te zien.
Waarom linkse partijen Groen zijn
Als we in Nederland praten over “links”, hebben we het in de praktijk vaak over progressief en het niveau Groen. Partijen als GroenLinks-PvdA en BIJ1 communiceren primair vanuit dit waardesysteem. D66 mengt groen met Oranje (markt, innovatie, prestatie) en staat economisch vaker in het midden. De SP is economisch links, maar waardematig eerder Blauw: discipline, solidariteit en bescherming van de eigen gemeenschap. Zij zijn economisch links, maar traditioneel in waarden—daardoor schuurt samenwerking met de andere linkse partijen regelmatig: men spreekt een ander waardesysteem aan.
In het nivelleringsverhaal van links kunnen de meeste Nederlanders zich wel vinden. Ook de PVV is opgeschoven van een meer rechtse partij op dit punt naar het midden. Op dit moment speelt het culturele aspect van partijen een grotere rol dan hun economische standpunten. De nadruk ligt op identiteit, taal, diversiteit en klimaat.
Links is meer van een volkspartij, van ‘blue collar’, naar randstedelijke hoogopgeleiden ‘white collar’ opgeschoven. Dit is ook te zijn bij de Democraten in de VS.
De valkuil van groen: arrogant woke
De schaduw van Groen is echter morele superioriteit. Wie het groene verhaal niet deelt, geldt al snel als “achterlijk”, “egoïstisch” of staat “aan de verkeerde kant van de geschiedenis”. Groen zegt: “Iedereen telt mee—maar je moet wel de juiste mening hebben.” Zo ontstaat uitsluiting van andersdenkenden.
Bubbelvorming speelt ook een grote rol. Veel mensen komen ook niet direct in contact met andersdenkenden. Groen is erg gericht op anderen, maar dit zorgt ook voor dogmatisch groepsdenken. Veel mag gewoon niet gezegd worden. Zo zei Raoul Heertje in Dit was het nieuws dat als hij opmerkt dat de democratie nog wel te verbeteren valt, hij meteen een fascist genoemd wordt.
Hypocrisie speelt ook een rol. Groen spreekt van inclusie en eerlijke kansen, maar beseft in de praktijk heel goed dat we in een oranje wereld leven en stuurt de kinderen naar een witte school en naar bijles. Subsidies voor klimaat gaan naar Tesla’s en zonnepanelen. Daarnaast staat hun huis in een betere wijk en blokkeren ze verdichting. En ze concurreren doorgaans niet met migranten. Hun baan is vaker interessant en komt met meer zekerheden. En hebben een betere gezondheid. Daardoor kunnen ze ook meer vanuit de hoogte zeggen: “Vlees eten of vliegvakanties heb ik niet nodig.” Blinde vlek dat dit voor anderen niet geldt.
In een (post)geglobaliseerde wereld met minder houvast zoeken veel mensen juist zekerheid en herkenning. Als Groen die basale behoefte wegrelativeert of belerend toespreekt, voelt het voor grote groepen als minachting. Maar door de manier waarop ze worden gebracht, sluiten ze grote groepen kiezers uit. Mensen in blauw (gericht op orde, traditie, veiligheid) en oranje (gericht op ambitie, economische zekerheid) herkennen zich niet in het moralistische groene verhaal.
Waarom links verkiezingen verliest
Het gevolg: Groen denkt vooruitstrevend te zijn, het beste voor te hebben met alle mensen uit de samenleving. Maar mist aansluiting bij basale waarden als veiligheid, identiteit, orde en vergroot hiermee de kloof met een groot deel van de samenleving. En dat is precies de reden waarom links keer op keer verkiezingen verliest.
Alles wat uit het niveau Groen komt, wordt door tegenstanders vereenzelvigd met ‘linkse partijen’. Of het nu gaat om zwarte piet of het ‘afschaffen’ van kerst door de Hogeschool van Utrecht, het wordt ‘links’ aangerekend. Tegenstanders springen hierop, omdat het het beeld van ‘links’ dat ze al hadden voedt. Zelfs als het overdreven wordt of uit context gehaald.
Daarmee vult rechts het gat dat links laat liggen. Uit interviews komt naar voren dat de mensen die rechts stemmen, ook op Trump, niet achterlijk zijn. Ze weten dat dit niet niet de beste oplossing is, maar zien geen andere manier om iets te veranderen. De elite die over hen beslist is veelal nog steeds Groen.
Het lijden: Geel als alternatief
Volgens Spiral Dynamics ontstaat groei pas door pijn en crisis. Groen zal dus eerst door nederlagen en teleurstellingen heen moeten voordat er ruimte komt voor een nieuw niveau: geel. Een politieke beweging die niet langer dogmatisch denkt, maar systeemgericht en verbindend. Pas dan kan er werkelijk een alternatief ontstaan voor de dominantie van rechts.
Vb. Vergadering beleid werd stevig vastgehouden aan verplicht opgelegde duurzaamheidsmaatregelen. Op de vraag wie of hoe gaan normale mensen dat betalen kwam alleen het antwoord: Er is nou eenmaal geen Planet B. Dat mist de hele notie dat als mensen bang zijn dat ze het niet kunnen betalen of iets oneerlijk is ze niet op jou zullen stemmen. En deze persoon op die manier dus geen werk meer zou hebben. De hegemonie van Groen was overheersend, dat dit kon gebeuren was niet bij deze persoon opgekomen.
- Wat is geel?
- Integraal, systeemdenken, geen dogma’s.
- Kan meerdere perspectieven begrijpen en verbinden.
- Hoe zou een “gele partij” eruitzien?
- Klimaat + economie samen.
- Veiligheid erkennen zonder populisme.
- Inclusiviteit zonder moralisme.
- Geel als alternatief: verbindend, niet veroordelend
- Geel kijkt systeembreed en post-dogmatisch. Het erkent meerdere waardesystemen tegelijk en zoekt werkende combinaties:
- Klimaat + economie samenbrengen (groene doelen via oranje prikkels en blauwe zekerheid).
- Veiligheid serieus nemen zonder in populisme te vervallen (blauwe behoefte adresseren, rood kanaliseren).
- Inclusie zonder moralisme: taal die uitnodigt, niet uitsluit.
- Praktisch beleid boven identitaire symbolen; resultaat boven rituele zuiverheid.
- Een “gele” politiek zegt niet: “Wij hebben gelijk, volg ons,” maar: “We begrijpen je waarden en bouwen een oplossing waar jij ook in past.”
8. Slot
- Terug naar de stelling: links wint geen verkiezingen zolang het in groen blijft hangen.
- Oproep: “We hebben geen groener links nodig, maar een gele beweging die de complexiteit van onze samenleving serieus neemt.”