Ik was aan het lezen voor Blauw over Kerkvader Augustinus en de Zwakheid van de Wil. Hij schrijft dat de rede (het intellect) alleen nooit genoeg kan zijn om de begeerte (je verlangens) te overwinnen. Alleen het intellect kan zo arrogant zijn dat hij denkt dat de mens volledig zelfbepalend is. Wat Augustinus zo populair heeft gemaakt en voor 1000 jaar één van de sterkste invloeden in het westerse denken is dat hij zegt dat men de goddelijke genade nodig heeft om zijn intenties waar te kunnen maken. Je zal heel vaak terugvallen, want je bent mens, maar met de liefde van God kan je weer opstaan en opnieuw proberen. Om deze genade te kunnen ontvangen moet je dan nederig je zwakheid tegenover God belijden. Denk ‘God ik heb gezondigd’.

Nu dacht ik na over het verschil met de huidige oranje versie. Hierin is God weggelaten en wellicht vervangen door de wetenschap. De boodschap van de Duits-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han (ik heb het niet gelezen) dat de zweep vervangen is voor een innerlijke versie. Er is geen boze opzichter meer nodig, we zijn zelf onze ‘panopticum’ geworden. Eerst gedroegen we ons, omdat we nooit wisten wanneer we geobserveerd werden, maar in oranje zijn we gedisciplineerd omdat we onszelf continu laten zien.

Nu krijg ik altijd direct stress wanneer het over discipline gaat, dus vroeg ik me af: Wat is discipline en heeft het (voor mij) nut?

Ik denk dat een groot probleem van de huidige maatschappij symptoombestrijding is. Alleen de verslaving, obesitas of het roken moeten worden aangepakt. Er wordt niet gekeken naar de onderliggende reden waarom de verslaving er in de eerste plaats is. Alleen heeft dat nauwelijks nut, omdat het enkel op discipline drijft. En wanneer iemand zich dus even minder voelt, door vermoeidheid, tegenslagen of welke reden dan ook, ‘de zwakheid van de mens’ terugkomt.

We leven in een maatschappij die problemen individualiseert (jij moet afvallen, jij moet stoppen met roken, jij moet je gedrag veranderen) en de oplossingen technocratiseert (een plan, schema, coach, challenge, tracker en app). Terwijl ze in feite maatschappelijke symptomen zijn van verwaarlozing, eenzaamheid, prestatiedwang en het ontbreken van ritme, gemeenschap en betekenis.

Maar wie zijn gedrag moet corrigeren zonder zijn binnenwereld te begrijpen, loopt het risico steeds dieper vast te komen zitten in schaamte en herhaling. Alsof falen in discipline nog een bewijs is van persoonlijke tekortkoming. En dan blijven we maar ‘discipline’ aanbieden als pleister op een systeem dat mensen structureel uitput. Daarom vallen we terug in onze oude patronen. Niet omdat de mens zwak is, maar omdat zelfbeheersing nooit een vervanging is voor zelfbegrip. En omdat de omstandigheden hen leegtrekken en de taal waarmee we dat verklaren hen ook nog eens schuld geeft. In plaats van te zeggen: je mist steun, ritme, betekenis en verbinding, zeggen we: je mist karakter. En precies daar wordt het giftig.

Ik merk bij mezelf dat de meeste (flut)coaches iets zeggen als je moet zelfverzekerder zijn, je moet dit of dat gedrag aanpassen. Maar dat ik daar heel raar en geobsedeerd van word. Bijvoorbeeld dat ik op een stoep ga testen of mensen voor me aan de kant gaan. En als ze me dan niet zien dat dat het bewijs is dat mijn zelfverzekerdheid heeft gefaald. Of dat ik tel hoe vaak ik iets zeg tijdens een vergadering en dan ook maar iets zeg om iets te kunnen zeggen (ik vermoed wel dat meer collega’s daar last van hebben 😉 ).

Maar die adviezen bouwen geen zelfvertrouwen, dat is oppervlakkige imitatie van dominantie. Echte kracht en zelfvertrouwen komen niet uit een toneelstukje in de buitenwereld, maar uit een diep gevoel van binnenuit dat je mag zijn wie je bent. Dat je grenzen kloppen, dat je zachtheid klopt, dat je niet hoeft te vechten voor je bestaansrecht. Als je van binnenuit beweegt, voelt het leven niet als een constante correctie op jezelf. Dan gaat er ineens veel bijna vanzelf, niet omdat je ineens “meer discipline” hebt, maar omdat je niet meer tegen jezelf in hoeft te leven. En discipline, hoe hard je het ook probeert, kan niet de functie overnemen van draagkracht, verbondenheid en innerlijke veiligheid.

Ik wist ook nooit waar emoties voor waren. Die hoorde je vooral te verbergen en nooit aan anderen te laten zien. Maar door de boeken Ongekende gevoelens en Patronen van ongekende gevoelens doorbreken van Jonice Webb en Ongezien opgegroeid van Lindsay Gibson begrijp ik nu hun nut. Ze vertellen je namelijk, lang voordat je bewuste geest het in woorden kan vatten, dat er iemand over je grenzen heen gaat. En dat dat dus het moment is om iets van je te laten horen.

Ik dacht als twintiger ook al ‘Ik heb geen enkele discipline’, maar toch was ik nooit dik, sportte ik een bepaalde periode 6x per week en kreeg ik respect en affectie van mijn scharrels. En ook soms eet je gezond, soms eet je een bakje kapsalon, soms heb je een vaste vriend, soms wat anders en ja zelfs soms ben je lui. Dat is de normale flow van het leven, geen reden tot schaamte en schande. Vanuit het klassieke verhaal klopt dat niet (vanuit blauw en oranje): zonder discipline zou je moeten ontsporen (met al je rode impulsen en begeertes).

Het legt een diep misverstand bloot over wat discipline eigenlijk is. Onze cultuur erkent vaak alleen wat zwaar voelt, de krampachtige betekenis van wilskracht tegen jezelf in. Alsof iets pas telt als het moeite kost en als je er een beetje onder lijdt, anders noemen we dat geen discipline. Ook omdat die zichtbaar is: schema’s, challenges, trackers, meetbare doelen, strakke routines. Dat past bij een technocratische reflex: als iets misgaat, maken we het meetbaar en knippen we het op in stappen. Maar die benadering maakt de mens klein, alsof je een project bent dat gemanaged moet worden.

Je raakt daarmee aan een cruciaal verschil dat vaak vergeten wordt: er is discipline die drijft op controle, en er is discipline die voortkomt uit afstemming. Soepele discipline is even echt als strakke discipline, en vaak veel duurzamer, gezonder en creatiever. Als je verlangens verbonden zijn met je waarden, je lijf doet mee, je energie stroomt in een richting die klopt dan voelt het licht, logisch en “van binnenuit”. Voor duurzame verandering hoef je de lat niet hoger te leggen, maar begrijpen waarom die lat er überhaupt is. Niet je binnenwereld ondergeschikt te maken aan een ideaalbeeld, maar in lijn handelen met die binnenwereld.

Dat is natuurlijk veel makkelijker gezegd (geel) dan gedaan (turquoise). Als eerste word je niet harder, maar echter. Je probeert niet jezelf te fixen alsof je een kapot apparaat bent, maar je probeert jezelf te begrijpen, te dragen en weer thuis te komen bij je eigen ritme. En dan gebeurt er iets dat voor veel mensen onvoorstelbaar is in een cultuur die controle aanbidt: wat eerst discipline heette, wordt eenvoudiger. Niet omdat je minder serieus bent, maar omdat je jezelf niet langer als vijand behandelt. Dan is “goed gedrag” niet langer een project van dwang, maar een bijproduct van afstemming. Niet omdat je altijd sterk bent, maar omdat je leert luisteren naar wat er onder het gedrag ligt: de behoefte, de pijn, de honger naar rust, erkenning en verbondenheid. En op het moment dat je die laag serieus neemt, heeft discipline nog maar één functie: niet om jezelf te beheersen, maar om jezelf te beschermen.

• Geel → ik begrijp wat werkt voor mij
• Groen → ik voel me goed als ik goed zorg voor mezelf
• Rood → ik voel me aantrekkelijk en levend
• Paars → ik volg het ritme van mijn lijf of gemeenschap