Wie paars keihard afwijst, loopt het risico een deel van zichzelf in de schaduw te duwen. Juist dan is het nodig om dat deel te ontwikkelen om verder te kunnen groeien. Negatieve aspecten van paars kunnen blijven hangen als gevolg van jeugdtrauma’s, of opnieuw getriggerd worden door ervaringen zoals ziekte, misdaad of bij een ongeluk. Paars blijft dus niet in het verleden: het leeft in ons, in verschillende gedaanten.

De reden dat ik zoveel mogelijk benoem over het leven in bepaald waardesysteem is omdat dit laat zien welke aanpassingen in een mens nodig waren en die leidden tot een bepaald archetype.

Tribale stammen

Het kernidee van paars is: bij een stam horen. De stam is letterlijk je overleving; zonder ben je niets. De individualiteit wordt opgeofferd voor de groep; zelfvoorzienende ‘lone wolfs’ bestaan niet. Men is diep emotioneel verbonden met iedereen van de groep. Er is sprake van een collectieve identiteit, een hive mind. Iedereen kent iedereen en weet waar ieders sterktes en zwaktes liggen. Wederkerigheid is vanzelfsprekend: je helpt elkaar zoals familie elkaar helpt. Kinderen worden door de groep gezamenlijk opgevoed. Iedereen bemoeit zich overal mee en er wordt veel geroddeld. Wat anderen van je denken is extreem belangrijk. Eer, nederigheid en verbondenheid staan centraal. Arrogantie wordt belachelijk gemaakt en teruggefloten.

Het hele leven is doordrongen van spiritualiteit en mystiek. Je bent onderdeel van de natuur en wordt omringd door geesten die ambivalent zijn ten opzichte van mensen: ze kunnen je helpen of schaden. Om die reden moeten ze gunstig gestemd worden. Dat geldt ook voor de geesten van de voorouders; hen eren geeft de stam zijn legitimiteit. Tradities zijn onveranderlijk, want ze houden de groep samen en vormen de kennis die noodzakelijk is voor overleving. Alle kennis wordt namelijk mondeling overgedragen en is proefondervindelijk uitgetest door vele generaties. Welke planten er gegeten kunnen worden en waar bepaalde planten te vinden zijn in tijden van schaarste. Ouderen hebben aanzien, omdat zij de meeste kennis bezitten. Het doorgeven van die voorouderlijke kennis is essentieel. Niet uit nostalgie, maar uit noodzaak.

De stam wordt bijeengehouden door verhalen, mythologie, rituelen, heilige objecten en plaatsen. Ook woorden hebben magische krachten. Maskers, rituele kleding en taboes versterken het groepsgevoel. Taboes kunnen vanalles zijn, zoals het niet mogen eten van bepaalde dieren of het mogen uitspreken van bepaalde woorden. Taboes zijn ernstig: wie ze overtreedt riskeert verbanning of zelfs de dood. (voorbeeldstam bij de initiatie over het hek kijken wordt direct vermoord) Een antropoloog die een stam van binnenuit wil bestuderen dient eerst alle ongeschreven regels te kennen om echt te worden toegelaten en te kunnen functioneren binnen de stam. Binnen het paarse waardesysteem beseft men niet dat het hier om cultuur gaat en dat andere culturen ook zo hun waarde en legitimiteit kunnen hebben. Er is geen reflectie mogelijk op de eigen leefwijze.

De stam is xenofoob. Iedereen die niet tot de eigen stam of bevriende stammen behoort wordt gezien als een vijand. Veel mensen kwamen in het verleden om het leven door stammenstrijd en oorlog. Onderzoeker Steven Pinker keek naar verslagen van de afgelopen 200 jaar en concludeerde dat 500 mensen op de 100.000 omkwamen door geweld. In vergelijking is dat 5 in de Verenigde Staten en 0,5 in Noorwegen. Dit betekende dat gedurende een mensenleven een kwart van de mensen die je kende zou omkomen door geweld. Iets als reizen was niet mogelijk, je zou door elke andere stam worden aangevallen. Want mogelijk was jij een ‘spion’ en luidde jouw komst een aanval in van jouw stam.

In de prehistorie was er mogelijk sprake van voormoederverering. Van het Midden-Oosten tot ver in Europa zijn overwegend vrouwelijke beeldjes gevonden, zoals bijvoorbeeld de Venus van Willendorf (30.000 v. Chr.). Mannelijke beeldjes komen nauwelijks voor. Een theorie voor een moedergodincultus wordt tegenwoordig afgedaan als een romantische droom uit de victoriaanse tijd. Vanuit een groene sceptische blik worden echter mogelijk teveel beeldjes als ‘genderneutraal’ bestempeld en in musea staan vaak de enkele beeldjes van mannen meer in de spotlights.

In het paarse waardesysteem is seks iets normaals en natuurlijks en er kan op jonge leeftijd al mee geexperimenteerd worden. Zonen, dochters of beiden kunnen hun familie verlaten om een partner te vinden en zo inteelt te voorkomen. Rondtrekkende jager-verzamelaars zijn hierin erg flexibel. Ook de grootte van de groep kan makkelijk varieren, al naar gelang wat de natuurlijke omgeving toelaat. De meeste mensen doen aan seriele monogamie. De partners kiezen elkaar zonder inmenging van anderen. Beide seksen kunnen stiekem vreemdgaan en promiscuiteit heeft duidelijke voordelen. Mannen hebben kans op meer nageslacht en voor de vrouwen verminderd het de kans op infanticide en wordt de jachtopbrengst met de hele groep gedeeld. Van één Papoea-stam, de Marind Anim, is bekend dat zij seksuele gezamenlijke riten hadden (lees orgies) en een traditie van kindermisbruik. Voor de omgang met seks geldt ook dat er binnen het paarse waardesysteem een oneindige hoeveelheid variatie hebben bestaan, waar we van de meesten nooit iets zullen te weten komen.

Naast dat ouderen veel kennis bezitten van de tradities, hebben oma’s een belangrijke rol om hun dochters te helpen met de kleinkinderen. Hieruit is mogelijk de menopauze geevolueerd. Wanneer een moeder niet voor haar kind kan zorgen (er is bijvoorbeeld niet genoeg sociale steun of ze heeft een tweeling) kan de baby worden achtergelaten. Mogelijk is het gebrek aan steun ook tegenwoordig de oorzaak van postnatale depressie. Daar staat echter tegenover dat ouderen kunnen worden achtergelaten als ze het tempo van de groep niet meer kunnen bijbenen. Het collectief gaat hier altijd boven het individu. Nog grimmiger is het lot voor de ouderen bij diezelfde Marind Anim, zij worden door de rest van de stam opgegeten.

Aan de rand van rood

Doordat de bevolkingsdruk toeneemt en het ontstaan van handel ontstaat er meer contact tussen verschillende stammen. Maar het waardesysteem van paars is ongeschikt voor het coördineren van een complexere samenleving met grote groepen die elkaar onderling niet kennen. Hiervoor is een centraal gezag, de staat, nodig.

Een treffend beeld: in grotere samenlevingen, waarin men niet iedereen kent en weet dat het een verwante is is het alsof mensen rondlopen met een specifieke receptor voor andere mensen, zoals een virus dat alleen op bepaalde receptoren kan landen. Wie niet tot de stam behoort, “past niet” en is dus een vijand. Daar bevindt iedereen zich in een staat van oorlog. Paars kan zich niet organiseren in grotere groepen. Het wordt overheerst door systemen (zoals rood) die wel tot grootschalige coördinatie in staat zijn.

Sommige statenloze samenlevingen zijn erin geslaagd hun paarse waardesysteem te behouden en daarbinnen het geweld te beheersen. Dit doen ze door sociale normen – gewoontes, tradities, rituelen en patronen van aanvaardbaar en verwacht gedrag. Zo konden de Akan, in Ghana en Ivoorkust, recht spreken bij conflicten, waarnaar de belanghebbenden zich schikten. Dezelfde normen om acties te coordineren, conflicten op te lossen, gedeelde opvatting van rechtvaardigheid te genereren zorgden ook voor een strak en verstikkend keurslijf. Normen bepalen wat in de ogen van anderen goed en fout is, welke soorten gedrag worden gemeden en ontmoedigd, en wanneer personen en gezinnen uit de gemeenschap worden gestoten en de steun van anderen verliezen.

De Tiv leefden statenloos in Nigeria toen het gekoloniseerd werd. Om de status quo te blijven handhaven is het noodzakelijk dat niet één persoon of één partij de anderen kan overheersen. Dit deden zij met normen die hen macht deden wantrouwen en bereid maakten actie te ondernemen tegen mensen die macht opbouwden. Zo kon er geen enkele politiek hierarchie ontstaan. Er waren wel leiders, maar zij hadden geen onbetwist gezag. Hun taak was bemiddeling en samenwerking coordineren. De Britten wilden gebruik maken van indirect bestuur, waarbij zij kunnen regeren via de lokale leiders, maar de Tiv weigerden dit. Het cruciale concept is ’tsav’, macht over anderen. Dit hebben sommige mensen van nature, maar je kan het ook aanvullen met kannibalisme. Dit zorgt ervoor dat mensen met macht altijd met wantrouwen worden bekeken. ‘Mbatsav’ betekent zowel machtige mannen als tovenaars met snode plannen (de schrijvers van The Narrow Corridor vragen gekscherend om je voor te stellen dat het woord ‘politici’ in onze maatschappij zo’n zelfde dubbele betekenis zou hebben). Er worden wichelroedelopers gebruikt om tsav te vinden en zo kan iedereen die te machtig wordt van tovenarij worden beschuldigd.

Egalitaire armoede

Bij de Tiv mocht iedereen voldoende voedsel verbouwen om in hun levensonderhoud te voorzien, maar ook niet meer dan dat. De vrouwen mochten niet meer yams planten dan de familie nodig had. Er was nauwelijks sprake van handel en wat er was was verdeeld in segmenten. Het meest flexibele segment, qua eigen regelgeving, bestond uit levensmiddelen waaronder kippen, geiten, schapen, huishoudelijke gebruiksvoorwerpen, ambachtelijke producten (vijzels, slijpstenen, potten, manden etc) en grondstoffen. Deze mochten allemaal voor elkaar geruild worden. Prestatiegoederen golden als een ander segment, waaronder vee, paarden, wit textiel, geneesmiddelen, magische voorwerpen en messing staven. Alles had een vaste ruilverhouding: één koe was bijvoorbeeld 10 doeken waard. Deze goederen mocht niet iedereen bezitten, je had er een ‘sterk hart’ nodig. Ook kon je ze in tijden van nood niet zomaar voor levensmiddelen verkopen. Anders kon je wederom van ’tsav’ beticht worden.

Ruimhartig delen van voedsel binnen clans, families is niet ongewoon in veel statenloze samenlevingen. Dit is de uiting van diepgewortelde gebruiken en normen voor samenwerking en wederkerigheid. De logica is dat je in tijden van nood op je relaties kan vertrouwen. Zo was de antropologe Elizabeth Colson in 1972 bij de Gwembe Tonga in Zambia onder de indruk van hun vrijgevigheid. Een ver lid van dezelfde clan, die de bewoonster slechts vaag kende, kwam om eten vragen. De bewoonster vulde haar mand tot aan de rand en het clanlid vertrok tevreden. Er bleek echter meer aan de hand te zijn toen ze achter de lokale roddels kwam. Meerdere mensen hadden lichtjes boven haar graanhuisje gezien. Dit was zogezegd het werk van een boze tovenaar, wat gevaar voor het gezin betekende. Het bleek dat de man extra hard had gewerkt en de extra opbrengst zorgde voor haat en jaloezie. Uit angst voor vergelding werd het graan gedeeld aan clangenoten die erom kwamen vragen. Door te weigeren konden ze van tovenarij beschuldigd worden en dit kon op geweld uitlopen. De angst voor sociale uitsluiting en vergeldingsmaatregelen zorgde ervoor dat ze niet van de normen afweken en niet een abstract idee over vrijgevigheid. Er was namelijk geen staat die hen bescherming kon bieden. De normen waren er om conflicten te voorkomen. Daar stond tegenover dat ze niet eens het wiel gebruikten en het land nog bewerkten met graafstokken.

De Britse filosoof Thomas Hobbes schreef over statenloze samenlevingen dat er geen plaats is voor bedrijvigheid, omdat onzeker is of het werk iets op zal brengen. Dit manifesteert zich in een samenleving als geheel de constante aanwezigheid van honger. Het enige wat men dan kan doen is bedelen. Eerst bij verwanten of vrienden uit de buurt. Vervolgens worden familieleden naar verwanten gestuurd in gebieden waar nog wel voedsel is. Ze lopen kilometers ver, als een sprinkhanenplaag, die de omgeving liever ziet gaan dan komen. Maar op basis van relatie heeft de één het recht te ontvangen en de ander de plicht om te geven. Zo blijven ze gevangen in zelfvoorzienende landbouw. Door het ontbreken van overschotten, handelaren of markten zijn ze erg gevoelig voor tegenspoed. Maar alles om de status quo te behouden en te voorkomen dat één groep of persoon de overhand krijgt. Dan betreden ze het rode waardesysteem en is er geen weg terug. Daarom hebben de nog bestaande staatloze samenlevingen krachtige en diepgewortelde gelijkheidsnormen.

De waarde van paars in de moderne wereld

Vandaag kijken we vaak geromantiseerd terug op paars. Denk maar aan de Franse filosoof Jean Jacques Rousseau en zijn idee dat de mens van nature goed is, maar door de maatschappij wordt bedorven. Of de term ‘nobel savage’. Het klopt dat we in onze voornamelijk oranje wereld veel zijn kwijtgeraakt wat paars wel bood. Denk aan het belang van gemeenschap, familie, zorg, verbondenheid, gedeeld verhaal. In het groene waardesysteem keren sommige van deze aspecten terug: het belang van relaties, intuïtie, rituelen, een geef-en-neem-economie.

Maar het is onzinnig om dan te zeggen: “we moeten weer leven zoals onze voorouders”. Welke voorouders en welk moment in de geschiedenis worden er bedoeld? De culturele verschillen binnen paars zijn enorm en soms zelfs onwenselijk, zoals xenofoob geweld, infanticide, kindermisbruik of het achterlaten of opeten van hun ouderen. Zowel Hobbes als Rousseau hadden een punt: deze wereld is tegelijk agressief en idyllisch. Wat we werkelijk moeten doen is ons afvragen welke elementen van paars we willen behouden, en waarom. Niet omdat het vroeger zo was, maar omdat het waardevol is voor een toekomstgericht en humaan bestaan.

Daarnaast past de bescheidenheid die paars eist niet goed in onze prestatiemaatschappij. Deze leidt tot stagnatie en overheersing door anderen, zoals we bij het archetype Persephone zullen zien. Zo zijn ook de negatieve aspecten van paars vandaag nog voelbaar, zoals het aanpassen en blijven vasthouden aan de tradities en het verhaal van het gezin van origine. Zelfs als deze schadelijk zijn voor dit gezin en het individu.

Het archetype van paars

Tot slot

Het paarse waardesysteem vormt de oervorm van menselijke samenlevingen, én een onbewuste laag in onszelf. Wie paars louter als achterhaald of primitief afwijst, riskeert ook contact te verliezen met de fundamenten van verbondenheid, betekenisgeving en gemeenschap. Door de positieve elementen van paars bewust te integreren – verhalen, rituelen, zorg voor elkaar – kunnen we bouwen aan een menselijke wereld die niet alleen innovatief en welvarend is, maar ook warm en geworteld.

Een gezond paars is een veilige basis om de wereld vanuit te ontdekken. Jouw problemen zijn niet alleen van jou; de anderen helpen je zonder de verantwoordelijkheid over te nemen. Ze kunnen met je meedenken en iedereen kan bijdragen naar wat hij/zij kan, zowel jong als oud. De leden helpen elkaar met hun persoonlijkheid verder te leren kennen en ontwikkelen, zonder dat je daarbij aan een bepaald ideaal hoeft te voldoen. De mening van de kinderen is ook belangrijk op de punten die ze kunnen begrijpen en waarover ze kunnen meebeslissen. Door kinderen al vroeg met het huishouden te laten helpen en met het gezinsleven te laten bemoeien zorg je voor acomedido, een begrip en houding uit de Maya-cultuur. Dit betekent dat kinderen een proactieve behulpzaamheid laten zien.

Paars is de basis om een kind voor te bereiden op en door te laten groeien in de buitenwereld. Bij een paars dat echter wereldvreemd is (en geen andere kleuren heeft ontwikkeld) kan je een kind zodanig eigenaardig en wantrouwend maken dat het geen aansluiting vindt buiten het gezin. Het blijft dan gevangen zitten binnen de tradities van ‘de stam’ van oorsprong en zal op zoek blijven naar anderen met een vergelijkbaar paars verleden.

Ga naar de andere kleuren

Bronnen

The Narrow Corridor: States, Societies and the Fate of Liberty – Daron Acemoglu & James A. Robinson

(Guns, germs and steel – Jared Diamond)

Hunt, gather, parent – Michaeleen Doucleff

Venus is geen vamp – Annine van der Meer

De waarheid over Eva – Carel van Schaik & Kai Michel

De onverzadigbare vrouw en de afwezige man – Lisette Thooft

(Jezus en Maria Magdalena – Lisette Thooft)

Youtube: Actualized.org – Spiral Dynamics: Stage Purple – Leo Gura

De afbeeldingen zijn verkregen door ruzie te maken met ChatGPT.