Dopamine-vonkjes zonder winkelmandje

Bij het pakketpunt ben ik inmiddels een lokale beroemdheid. Ik hoef mijn naam niet eens meer te noemen. Ze weten toch wel waar mijn pakketjes liggen. En de pakketbezorgers begroeten me als ik ergens met de auto rijd. Dat is misschien niet de meest overtuigende introductie voor een artikel over minder kopen. Maar ik heb werkelijk een systeem bedacht dat me helpt om niet alles aan te schaffen wat ik mooi vind. En dat is nogal wat, want ik vind ontzettend veel dingen mooi.

Ik heb een extra boekenkast achter de bank gepropt. Die puilt alweer uit, maar een tweede exemplaar zou de deur blokkeren. Mijn tuin ligt vol bloembollen en de kinderslaapkamers tellen inmiddels twintig nieuwe sierkussens. Toen ik daarmee aan de kassa verscheen, zei de cassière gekscherend: ‘Daar gaat iemand goed slapen vannacht.’ ‘Nee,’ zei ik, ‘er kan niemand meer bij.’

Toch waren die kussens geen impulsaankoop. Ik had ze thuis al uitgebreid digitaal op mijn bed gelegd. Met de stickerfunctie van mijn telefoon had ik allerlei combinaties uitgeprobeerd, totdat ik precies wist welke kleuren en patronen ik wilde hebben. Dat klinkt misschien als een omslachtige manier om twintig kussens te kopen. Maar het resultaat is prachtig. En dat is nu precies waar het mij om gaat.

Het mooiste voorwerp van de winkel

Op Marktplaats kwam ik laatst een keramieken eend tegen. Een enorme levensechte schenkkan, ‘gefotografeerd’ in een zonovergoten Provençaalse keuken. Koperen pannen aan de muur, terracotta tegeltjes, sinaasappels op het aanrecht. Het warme licht viel prachtig over de groenbruine glazuurlaag. Dat ding was alles wat je ooit gewild had.

Totdat je je voorstelt hoe het bij je thuis staat. Een enorme keramieken vogel die nergens bij past, ongetwijfeld beroerd in het gebruik is en voortdurend afgestoft moet worden. Je koopt de eend, maar het Provençaalse leven krijg je er niet bij. Dat is wat ik zo verraderlijk vind aan mooie productfoto’s. Een voorwerp wordt uit het dagelijks leven getild en in een omgeving geplaatst waarin alles zijn schoonheid ondersteunt. De belichting is perfect, de kleuren kloppen, er ligt niets in de weg. Het lijkt bijna alsof er een aura van aanbidding omheen hangt.

In een fysieke winkel gebeurt iets vergelijkbaars. Je kiest het mooiste potje uit het assortiment en ontdekt thuis dat het belachelijk klein is. Of juist veel te groot voor je vensterbank. Je koopt een prachtig vestje en merkt pas bij het opruimen dat je al twee vestjes in vrijwel dezelfde kleur hebt. Je beoordeelt het voorwerp in de wereld van de verkoper, terwijl het straks in jouw wereld moet wonen.

En tegenwoordig kan iedereen zulke droomwerelden maken. Met AI hoef je geen professionele fotograaf of stylist meer te zijn om een tweedehands prul te presenteren als een kostbaar erfstuk. Maar het bijzondere is dat ik die foto van de eend nog steeds prachtig vind. Ik hoef hem alleen niet in huis te halen. Ik hoef ook helemaal niet in zo’n Provençaalse keuken te willen wonen om de afbeelding prachtig te vinden. Ik kan genieten van die warme, truttige huiselijkheid zonder het bijbehorende leven te idealiseren. Ik hoef niet alles wat ik aantrekkelijk vind ook te willen bezitten, verdedigen of worden.

Een tijd om te kopen

Soms verlangde ik niet eens zozeer naar het voorwerp, maar naar het plezier van iets moois ontdekken, uitzoeken en ergens naar uitkijken. Vooral wanneer ik me wat somber voelde, kon een aankoop me een prettig vonkje bezorgen. Zou ik datzelfde plezier ook kunnen beleven zonder iedere keer iets te bestellen?

Daarom heb ik op mijn telefoon allerlei fotomappen aangelegd. Eentje heet A Time to Buy, naar het liedje van Katie Melua. Daarin komt ook die heerlijke verleiding voorbij:

It’s a time to buy
A time for shopping
Go into the store and make a choice
But everything she sees it’s like they’re talking
Talking at her with a different voice
[…]
But the one she hears with certainty says
Have it all

Katie Melua, ‘A Time to Buy’, In Winter (2016).

Dat zou ik best willen. Alles hebben. Prachtige serviezen, bijzondere jurken, bloemvazen, lampen, oude boeken, stoffen, tuinplanten en kerstdecoraties. Als ik een veel groter huis en een onbeperkt budget had, zou ik waarschijnlijk een aanzienlijk deel van mijn verlanglijst aanschaffen.

Maar voorlopig heb ik vooral een telefoon. Daarop bewaar ik de mooiste afbeeldingen die ik tegenkom. Mijn eigen Pinterest, zonder de eindeloze stroom advertenties en aanbevelingen. Ik kan er op mijn gemak doorheen bladeren en genieten van dingen die ik misschien nooit zal bezitten. En vaak blijkt dat voldoende. Een prachtig servies is ook prachtig wanneer iemand anders het in de kast heeft staan. Ik hoef niet iedere schaal die ik bewonder zelf af te wassen, op te bergen en af te stoffen. Bij een pompoenschaal die ik laatst zag, dacht ik bijvoorbeeld: schitterend! Maar vervolgens realiseerde ik me dat er werkelijk geen oppervlak meer in huis was waarop hij kon staan. In mijn fotomap past hij gelukkig uitstekend.

Aanvankelijk was het vooral een trucje om mezelf voor de gek te houden. Ik zou minder kopen, geld besparen en toch een beetje van het uitzoeken kunnen genieten. Maar inmiddels doe ik er veel meer mee.

De aanbidding bewaren

Een jurk op een productfoto is prachtig. Het model staat in het perfecte licht, de stof valt precies goed en de achtergrond ondersteunt de kleuren. Vervolgens bestel je hem. Hij staat je misschien iets minder goed dan verwacht. Je draagt hem een paar keer, gooit hem over een stoel en uiteindelijk ligt hij verfrommeld onder een stapel andere kleding. De jurk is niet noodzakelijk minder mooi geworden. Alleen kijk je er niet meer op dezelfde manier naar.

Daarom bewaar ik ook foto’s van spullen die ik daadwerkelijk koop. Wanneer ik mijn aankopen terugkijk, zie ik opnieuw waarom ik iets zo mooi vond. O ja, die jurk! Wat een geweldige kleur. Die moet ik weer eens aantrekken. Daarnaast heb ik een map met geslaagde en één met minder geslaagde outfits. Daar zie ik niet de droomwereld van de verkoper, maar mijn eigen combinaties. Die rok stond fantastisch met dat vestje. Zou hij ook passen bij mijn nieuwe jasje? Zo wordt de verzameling niet alleen een herinnering aan mijn aankopen, maar ook een bron van nieuwe mogelijkheden met spullen die ik allang bezit. Want ook de tijd die ik op mijn telefoon doorbreng is meestal langer dan dat ik voor mijn kledingkast sta.

Het is eigenlijk een merkwaardige omkering van productfotografie. De foto’s waren bedoeld om me tot kopen te verleiden. Nu gebruik ik ze om langer plezier te beleven aan wat ik al heb. En soms om alsnog iets te kopen, natuurlijk. Ik wil hier ook weer niet overdrijven.

Wanneer overvloed onbereikbaar wordt

Ik kijk graag naar Marie Kondo en Clutterbug. Niet omdat ik droom van een minimalistisch huis met drie voorwerpen op een plank, maar omdat ik het heerlijk vind wanneer spullen een eigen plek krijgen. Ook een wc-kast kan mooi en prettig ingericht zijn. Ook je voorraadkast, kledingkast of digitale omgeving verdient aandacht.

Het gaat niet noodzakelijk om de hoeveelheid spullen. Stel dat je twintig potten pindakaas per week gebruikt. Dan is er weinig mis met twintig potten pindakaas in je voorraadkast. Maar wanneer je daarnaast nog dertig potten van het verkeerde merk hebt staan, waardoor je de goede niet meer kunt vinden en uiteindelijk alles over de datum gaat, begint die overvloed je tegen te werken. Dat zie je ook bij mensen met overvolle huizen. Ze bezitten prachtige spullen, maar kunnen ze niet bereiken. Ze kopen opnieuw wat ergens begraven ligt. Ze kunnen sommige kamers niet meer gebruiken.

Overvloed kan omslaan in een tekort aan toegankelijkheid

Dat is volgens mij een veel nuttiger manier om over spullen na te denken dan eenvoudigweg te tellen hoeveel je ervan hebt.

Ik heb daarom de regel ingesteld dat ieders persoonlijke troep in zijn eigen kamer moet passen. Mijn stoffen, wol, kleding en (een deel van) mijn boeken horen bij mij. Mijn man en kinderen hebben hun eigen spullen en ruimtes. Alleen voor seizoensdecoratie en oude knutsels hebben we gezamenlijk een uitzondering gemaakt op de zolderoverloop. Het is geen regel die mijn verzameldrang beëindigt. De boekenkast achter de bank bewijst het tegendeel. Maar hij dwingt me wel om na te denken over waar iets terechtkomt.

Ook in mijn tuin probeer ik dat tegenwoordig. Ik mag pas planten kopen wanneer ik een concrete plek heb waar iets ontbreekt, of een probleem dat ik wil oplossen. Dat is verstandiger dan in een tuincentrum verliefd worden op een prachtige plant en vervolgens ontdekken dat ik geen idee heb waar hij moet staan.

Decompressie

Maar niet alleen spullen kunnen zich opstapelen. Ik erger me steeds meer aan de opdringerigheid van digitale omgevingen. Je wilt een filmpje opzoeken en voordat je iets hebt aangeklikt, beginnen de voorbeelden al te bewegen. Je luistert naar een liedje en onmiddellijk daarna start het volgende. Zelfs wanneer je autoplay uitzet, probeert een platform je nog naar nieuwe inhoud te leiden. Waarom mag iets niet gewoon afgelopen zijn? Misschien wil ik even nadenken over wat ik zojuist heb gezien. Misschien wil ik dat liedje nog eens horen. Misschien wil ik helemaal niets meer.

Die rust wordt steeds minder vanzelfsprekend. We hebben toegang tot bijna alle muziek, films, afbeeldingen en informatie die we ons kunnen voorstellen. Maar we worden voortdurend aangespoord om verder te gaan. Het volgende verdringt het huidige. En dan ontstaat hetzelfde probleem als in de overvolle voorraadkast. Niet omdat de inhoud waardeloos is, maar omdat alles met elkaar om ruimte concurreert. Alleen gaat het digitaal niet om plankruimte, maar om aandacht.

Ik vind decompressie daarvoor een mooi begrip. Minder nieuwe dingen per tijdseenheid, zodat er ruimte ontstaat om te verwerken, te kiezen en te genieten. Dat hoeft geen volledig teruggetrokken of sober leven te betekenen. Ik houd juist van veel verschillende bezigheden. Maar niet alles hoeft onmiddellijk te gebeuren. Misschien is een beetje onbepaalde ruimte juist nodig om werkelijk vrij te kunnen handelen.

Wanneer bloemen verplichtingen worden

Ik merkte dat afgelopen najaar bij mijn bloembollen. Ik houd ontzettend veel van bloemen. Ik wil er ook veel. Mijn tuin moet niet uit drie keurige plantjes bestaan, maar uit een overvloed aan kleuren, vormen en bloeimomenten. Dus had ik honderden bloembollen uitgezocht. En toen moesten ze geplant worden. Plotseling waren al die prachtige tulpen en narcissen geen vrolijk vooruitzicht meer, maar een enorme hoeveelheid werk. Ze moesten allemaal de grond in, op de juiste plek en vóór het te laat werd. Mijn toekomstige lentegeluk was veranderd in een deadline.

Dat is misschien wel het punt waarop verlangen zijn onschuld verliest: wanneer iets waar je van houdt een verplichting wordt waar je tegenop gaat zien. Het betekent niet dat ik voortaan maar tien bloembollen moet kopen. Maar wel dat ik rekening moet houden met meer dan geld en beschikbare ruimte. Ook mijn tijd en energie zijn beperkt. Een aankoop kost niet alleen wat er op het prijskaartje staat. Je moet er vaak ook iets mee: planten, lezen, verzorgen, wassen, organiseren of onderhouden. En zelfs bij dingen die je dolgraag wilt hebben, kan dat uiteindelijk te veel worden.

Een geheugen voor mooie dingen

Ondertussen hebben mijn fotomappen nog een andere functie gekregen. Mijn tuin is ingedeeld in verschillende tuinkamers, die ik allemaal afzonderlijk documenteer. In mijn tuindagboek staan inmiddels duizenden foto’s. Op een treurige winterdag kan ik naar buiten kijken en denken dat de tuin helemaal mislukt is. Alles is kaal, nat of afgestorven. Maar dan blader ik door de foto’s. O ja, die prachtige tulpen in april. Die rozen in juni. En kijk eens hoe mooi dat hoekje in augustus was. De tuin is niet mislukt. Het is alleen winter.

Ik doe iets vergelijkbaars met mijn bezigheden. Iedere maand heeft een eigen reeks foto’s en screenshots in het mapje Aandachtslijstje. Daarop staan de artikelen die ik schreef, de boeken die ik las, de verjaardagen, de vakanties, de knutselprojecten en de bloembollen. Maar ook de wc die ik heb gepoetst (als woorden, ik hoef er geen foto van te zien). Het is geen lijst van alles wat ik nog moet doen. Ik leg gedurende de maand en achteraf vast waar mijn aandacht daadwerkelijk naartoe is gegaan. Want anders kan ik aan het einde van de zomer denken: wat heb ik toch al die tijd uitgevoerd? En dan kijk ik terug. O ja, dat pop-upboek. Die vakantie. Die verjaardagen. Al dat werk in huis. De tuin. Er is helemaal niet zo weinig gebeurd. Ik was het alleen alweer vergeten.

Om het extra aantrekkelijk te maken, geef ik iedere maand mooie afbeeldingen die het seizoen markeren. Zelfs mijn digitale archief wil ik graag mooi ingericht hebben. Waarom zouden we onze fysieke omgeving zorgvuldig aankleden en genoegen nemen met een lelijke, onoverzichtelijke digitale omgeving? Die fotomappen maken van mijn telefoon een plek waar ik graag terugkom. Niet om voortdurend iets nieuws voorgeschoteld te krijgen, maar om terug te keren naar wat ik eerder mooi, interessant of belangrijk vond.

Meer plezier, niet noodzakelijk minder spullen

Ik begon met het idee dat ik minder moest kopen. Dat leek me een verstandige, misschien zelfs vanzelfsprekende ambitie. Minder geld uitgeven, minder ruimte innemen, minder verspillen. En soms helpt mijn systeem daar ook daadwerkelijk bij. Maar inmiddels vraag ik me af of minder kopen wel de juiste maatstaf is. Ik heb nog steeds een zwak voor zeldzame tweedehandsboeken. Mijn pakketbezorgers zullen niet snel werkloos worden. En als twintig kussentjes precies het resultaat opleveren dat ik voor ogen had, ben ik daar uitstekend tevreden mee.

Waar ik veel meer aan heb, is dat ik bewuster kan kiezen. Dat ik niet ieder mooi voorwerp hoef te kopen, maar ook niet ieder verlangen hoef weg te drukken. Dat ik kan terugzien welke aankopen geslaagd waren, welke spullen ik graag gebruik en wat ik er allemaal al mee heb gedaan. En dat mijn aandacht niet voortdurend naar het volgende hoeft te verschuiven.

Want er bestaat werkelijk een onuitputtelijke hoeveelheid moois. Ik zou het liefst alles willen bekijken, verzamelen, uitproberen en soms ook bezitten. Maar wat heb ik aan die overvloed als ik niet meer kan genieten van wat ik al heb? Misschien hoef ik helemaal niet te leren minder van de wereld te willen. Ik wil vooral niet vergeten wat ik allemaal al heb.

In Een tuin als levensfilosofie kun je mijn andere les uit de tuin lezen. Hier onderzoek ik het spanningsveld tussen idee en werkelijkheid: je kunt plannen, snoeien en sturen, maar groei laat zich nooit volledig dicteren.

Afbeeldingen:

De foto van de eendenkan is een screenshot van marktplaats.

De lijstjes zijn screenshots van mijn telefoon; die van Beste outfits is bewerkt door ChatGPT.

De overige afbeeldingen zijn verkregen door ruzie te maken met ChatGPT.

Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *