Nederland staat stil. Het overleg gaat door.
Nederland is een land van ingenieurs, boeren en handelaren. We bouwen dijken, bruggen, tunnels en havens. We hebben een luchthaven op de bodem van een voormalig meer aangelegd. We houden de zee buiten de deur en pompen het water weer weg als het toch binnenkomt. We bouwen kassen waarin we het klimaat zo nauwkeurig kunnen regelen dat we tomaten telen alsof we zelf de zon hebben uitgevonden. Vervolgens exporteren we die tomaten naar de andere kant van de wereld.
Daar kun je van alles van vinden. Bijvoorbeeld dat ze waterig zijn.
Van het eindeloze glazen doolhof in het Westland word je niet noodzakelijk vrolijk. Onze landbouw heeft een enorme ecologische voetafdruk. Dijken en dammen hebben natuurlijke ecosystemen veranderd. Havens, snelwegen en bedrijventerreinen hebben ons landschap ingrijpend gevormd.
Maar allemachtig, we kunnen wel wat.
En dat kunnen we niet omdat iedere Nederlander een briljante ingenieur is. We kunnen dat omdat generaties mensen kennis hebben opgebouwd, hebben samengewerkt, hun vak hebben geleerd en verantwoordelijkheid hebben genomen voor wat hun voorgangers achterlieten. De Deltawerken zijn niet het resultaat van een inspiratiesessie waarin iedereen zijn persoonlijke visie op waterveiligheid mocht delen. Er moesten mensen berekeningen maken, beton storten, machines ontwerpen, besluiten nemen en jarenlang doorgaan.
Dat is een Nederland om trots op te zijn. En nee, dit is geen PVV-pamflet. Maar blijkbaar moet je dat er tegenwoordig bij zeggen. (Jesus, er mag ook helemaal niks meer.)
Want zodra je over de Nederlandse landbouw begint, gaat het over stikstof. Bij de Gouden Eeuw over kolonialisme. Bij de Deltawerken over de aantasting van ecosystemen. En bij alles over het klimaat. Dat zijn geen verzonnen problemen. Maar het wordt ingewikkeld wanneer kritiek op de gevolgen van iets langzaam verandert in ongemak over het ding zelf. De boer wordt een stikstofuitstoter. Iedere witte Nederlander een racist. (Terwijl iedereen natuurlijk een racist is, dat moge duidelijk zijn.) En de trotse Nederlander moet vooral uitleggen waarom hij zich niet schaamt.
Daar tegenover staat de minstens zo voorspelbare reactie: vroeger konden we tenminste nog iets, tegenwoordig mag er helemaal niks meer.
En voor je het weet gaat het niet meer over landbouw, waterbouw of infrastructuur, maar over de vraag bij welk kamp je hoort. De boerenprotesten lieten zien hoe diep zo’n tegenstelling kan ingrijpen. Voor de één verdedigde de boer zijn levenswerk, zijn familiebedrijf en een eeuwenoude Nederlandse traditie. Voor de ander verdedigde hij een landbouwmodel dat de natuur aantast en dringend moet veranderen. De omgekeerde Nederlandse vlag werd een symbool waaraan je onmiddellijk kon aflezen aan welke kant iemand stond.
En zo blijven we discussiëren over hoe we ons verleden moeten interpreteren. Was de Gouden Eeuw een prestatie of een misdaad? Is onze landbouw een wonder van techniek of een ecologische ramp? Waren de Deltawerken een overwinning op het water of een aanslag op de natuur? Etc.
Intussen loopt de toekomst gewoon door.
Ik heb weinig zin om te kiezen tussen nationale trots en nationale schaamte. Ik wil kunnen bewonderen wat Nederland heeft gebouwd, zonder te hoeven doen alsof er niets op aan te merken valt. En ik wil kunnen nadenken over een goede toekomst, zonder dat we eerst het verleden moeten afkeuren.
Want terwijl wij elkaar vertellen wat we van Nederland moeten vinden, wordt Nederland ouder. Onze bruggen slijten. Wegen en sluizen hebben onderhoud nodig. Er moeten nieuwe verbindingen worden aangelegd, elektriciteitsnetten uitgebreid en bestaande bouwwerken vervangen. We hebben de kennis, de mensen en de bedrijven om dat werk uit te voeren.
Maar ook daar staat Nederland stil.

The overleg must go on
Er is bij Rijkswaterstaat een budgetstop. Of eigenlijk een herprioritering. Dat klinkt toch een stuk beter. Want bij een budgetstop kun je niets meer uitgeven, terwijl je bij een herprioritering eerst uitgebreid mag overleggen over wat je niet meer kunt uitgeven.
Het eerste gevolg is nogal eenvoudig. Infrastructuur blijft verouderen. Bruggen, wegen en sluizen moeten worden onderhouden. We hebben niet jarenlang allerlei luxeprojecten bedacht waarvan we nu de versieringen kunnen schrappen. Hoe langer je wacht met noodzakelijk onderhoud, hoe duurder dat wordt. Of de infrastructuur wordt uiteindelijk onbruikbaar.
De VVD was toch de partij van de economie? Of was het nou de partij van de kortetermijnwinst? Oh, sorry, ik dwaal af.
En dan liggen de plannen ook nog eens klaar. Jaren aan onderzoek, voorbereiding, ontwerpen, berekeningen en vergunningen. Mensen zijn uitgekocht. Hapklare projecten, zogezegd. Alleen blijven die plannen niet eeuwig bruikbaar. Tegen de tijd dat er weer geld is, zijn de omstandigheden veranderd, de mensen vertrokken, de eisen aangepast en de vergunningen verlopen. Kan de hele voorbereiding opnieuw.
Als dat moment ooit nog komt. Vraag maar aan de voormalige inwoners van Doel.
Ondertussen hebben bouwbedrijven ook andere opdrachtgevers. Hun mensen en machines gaan ergens anders aan het werk. De onzekerheid en het wachten kosten geld. Die kosten komen terug in de prijzen van opdrachten, soms pas bij volgende projecten. En waarom zou een aannemer zich blijven aanpassen aan de eisen van Rijkswaterstaat als hij bij een andere opdrachtgever eenvoudiger aan het werk kan? Dan komt hij misschien alleen nog terug voor het dubbele van wat Rijkswaterstaat zelf had geraamd.
Zou het kunnen dat iedere euro die we nu besparen, ons uiteindelijk twee euro kost?
Maar de schade is groter dan de optelsom van al die kosten. Want wat is economie anders dan vertrouwen? De Gouden Eeuw kon mede plaatsvinden doordat de Republiek voor handelaren een relatief betrouwbare plek was om zaken te doen. Handel vraagt om mensen die afspraken nakomen, investeringen die hun waarde behouden en een overheid waarvan je weet wat je kunt verwachten.
En nu hebben we verkeer dat moet omrijden, bedrijven die investeringen uitstellen en regio’s die niet meer weten waar ze aan toe zijn. Want wat is een toezegging nog waard als die morgen weer kan worden ingetrokken? Twee jaar uitstel is tenminste duidelijkheid. Daar kun je rekening mee houden. Maar met de huidige gang van zaken kan twee jaar uitstel volgend jaar net zo goed definitief afstel worden. Een aannemer schrijft niet meer in. Een medewerker gelooft niet meer in de planning. Een regio hecht minder waarde aan toezeggingen van het Rijk. Zo verandert geleidelijk de manier waarop mensen zich tot de overheid verhouden. Niet doordat iedereen op een ochtend besluit haar niet langer te vertrouwen. Ze passen gewoon hun gedrag aan. En dat vertrouwen bouw je niet met een nieuwe begroting weer op.
Ik was ooit ook trots
Ik was ooit ontzettend trots dat ik bij Rijkswaterstaat werkte. Ik wilde niet voor een bedrijf werken dat troep produceerde, maar voor een organisatie die iets nuttigs deed. Bruggen, wegen, sluizen. Daar hadden mensen tenminste wat aan. Van buitenaf had Rijkswaterstaat ook precies dat imago. Degelijk. Betrouwbaar. Een organisatie met ingenieurs en andere vakmensen die ervoor zorgden dat Nederland bleef functioneren.
Van binnen bleek er nog een hele organisatie omheen te zitten. In de tien jaar dat ik bij Rijkswaterstaat werkte, verkeerde de organisatie in een staat van permanente reorganisatie. Op alle niveaus veranderden voortdurend de koers, de organisatie en de werkwijzen. De ene verandering was nog niet ingevoerd of de volgende diende zich alweer aan. Zo hoorde ik iemand eens vragen of al die geluidsschermen eigenlijk nog wel nodig waren, nu we op de snelweg nog maar 100 kilometer per uur mochten rijden. Ik zag het meteen voor me. Iemand die tien jaar van zijn werkzame leven aan geluidsmaatregelen had besteed. En dan één politieke beslissing. Boem. Tien jaar werk opnieuw ter discussie. Hoe lang blijf je dan nog gepassioneerd naar je werk gaan?
Zelf maakte ik mee dat ik een nieuwe methode mocht uitvoeren, er kwam alleen geen input van bovenaf. Ik regelde via via de benodigde kennis en verzon de rest. Vervolgens gold ik als expert. Ik had het tenslotte al één keer gedaan. Twee jaar later was mijn expertise alweer achterhaald. Vernieuwing, tot in het uiterste doorgevoerd. Je zou denken dat het een parodie was. Helaas.
Veel collega’s trokken zich van al die koerswijzigingen weinig aan. Wilde de organisatie A? Dan deden ze A. Morgen B? Dan deden ze B. Of de cynische afweging: wat levert mij meer gezeik op: beleid wel uitvoeren of beleid niet uitvoeren? En als het ze niet aanstaat dan ontslaan ze me toch? Zolang het werk buiten maar doorging. En ze bruggenporno konden kijken. Ja, plaatjes van een brug. Wat dacht jij nou?
Anderen vonden hun werk juist in die voortdurende vernieuwing. Er viel altijd wel iets te verbeteren, te optimaliseren of opnieuw te organiseren. En als de koers veranderde, ontstonden er vanzelf weer nieuwe programma’s, functies en overlegstructuren.
Maar veel van die degelijke medewerkers bleven gewoon trots op hun werk. Niet op elke procedure of bestuurlijke beslissing, maar op het feit dat de bruggen, wegen en sluizen bleven functioneren. Zolang het werk buiten doorging, kon je een verbazingwekkende hoeveelheid bestuurlijke en procedurele onzin naast je neerleggen. Voor de aannemers die dat werk moesten uitvoeren, lag dat ingewikkelder.

De prijs van ondergeschiktheid
Ooit besloten we dat de markt efficiënter was dan de overheid. Dus gingen we uitbesteden. Dat klinkt overzichtelijk. De overheid heeft een brug nodig, een bedrijf kan een brug bouwen, de overheid betaalt het bedrijf en de brug wordt gebouwd. Alleen wilde de overheid ondertussen wel graag blijven bepalen hoe dat bedrijf moest werken. Welke mensen het moest aanstellen. Welke functies er in het project moesten zitten. Welke certificaten nodig waren. Welke contractvorm gebruikt werd. Wanneer er vergaderd moest worden en wie daarbij aanwezig moest zijn. Een projectmanager, een contractmanager, kwaliteitsspecialisten, een goed tenderplan. En vanzelfsprekend aandacht voor veiligheid, duurzaamheid en inclusiviteit.
Je kunt de beste bruggenbouwer van het universum zijn. Als je niet kunt aantonen dat je binnen dit systeem past, kom je niet eens aan het bouwen toe. En ook nadat je de opdracht hebt gewonnen, ben je niet helemaal vrij om je eigen werk te organiseren. Rijkswaterstaat kan maandenlang bezig zijn met interne besluitvorming en vervolgens verwachten dat een aannemer binnen een week levert. Een eigen werknemer kun je in die tussentijd nog ander werk laten doen. Een aannemer moet zijn personeel ondertussen ergens inzetten, zijn planning aanpassen en de risico’s van de opdrachtgever opvangen. Die ondergeschiktheid heeft een prijskaartje.
Jarenlang kon Rijkswaterstaat zich veel veroorloven. Als grote opdrachtgever had het een sterke positie tegenover de bedrijven die van zijn opdrachten afhankelijk waren. Maar inmiddels hebben die bedrijven genoeg alternatieven. En als Rijkswaterstaat zijn eigen voorwaarden zo onaantrekkelijk maakt dat er nog maar één aannemer wil inschrijven, verandert ook de prijsvorming. Een aanbesteding is bedoeld om concurrentie te organiseren. Maar concurrentie ontstaat niet omdat je een aanbesteding organiseert. Soms krijg je gewoon één inschrijver. Met een prijskaartje.
En natuurlijk kun je vervolgens een marktoverleg organiseren om te onderzoeken hoe Rijkswaterstaat weer een aantrekkelijkere opdrachtgever kan worden.
De Sovjetspijker en de keurmerktomaat
We gingen werk uitbesteden om de efficiëntie van de markt te benutten. Vervolgens probeerden we die markt tot in detail te organiseren. Er kwamen steeds meer regels, contracten, certificeringen, audits, controles en specialisten om te controleren of de markt wel werkte zoals de overheid had bedacht. Dat doet ergens aan denken. In de Sovjet-Unie werd de productie aangestuurd met plannen en quota. Fabrieken werden beoordeeld op de mate waarin ze hun doelen haalden. Alleen was het behalen van die doelen niet noodzakelijk hetzelfde als het produceren van bruikbare producten.
Een bekend voorbeeld gaat over spijkerfabrieken. Als je productie in gewicht meet, kun je beter een paar enorme spijkers maken dan een heleboel kleine. Het plan is gehaald. De spijkers zijn onbruikbaar.
Wij hebben ondertussen marktwerking, regelgeving en publiek-private samenwerking. We stellen eisen, maken contracten, ontwikkelen prestatie-indicatoren en controleren of iedereen zich eraan houdt.
Stel je een tomatenkweker voor die moet aantonen dat zijn productie voldoet aan steeds meer eisen, kwaliteitsindicatoren en certificaten. Daar heeft hij inmiddels een hele afdeling voor nodig. Aan de tomaat verbeteren komt hij niet meer toe. Deze wordt steeds slechter, maar zijn cijfers steeds beter. Tot de werkelijkheid hem inhaalt en van de tomaat alleen nog een hap stof overblijft.
In de Sovjet-Unie kreeg de officiële economie bovendien lang niet alles voor elkaar. Mensen ontwikkelden daarom informele netwerken om aan goederen, onderdelen en diensten te komen. Dat werd onder meer blat genoemd. Die netwerken konden vriendjespolitiek en corruptie in de hand werken. Maar ze maakten ook dingen mogelijk die via de officiële kanalen niet lukten. Het informele systeem was daarmee niet alleen een probleem. Het liet ook zien waar het formele systeem tekortschoot.
En dat brengt ons terug bij Rijkswaterstaat.
Blat de boosdoener
Uit een audit bleek dat aannemers zonder formele opdracht aan het werk begonnen. Dat mocht natuurlijk niet. Dus volgden correcties, procesuitleg en de opdracht om voortaan de regels na te leven. Maar waarom begonnen die aannemers eigenlijk zonder opdracht? Omdat medewerkers wisten dat het werk moest gebeuren, omdat de aannemer beschikbaar was en omdat het wachten op formele besluitvorming het werk alleen maar verder vertraagde. Dus lieten ze het lassen alvast beginnen. Niet volgens de procedure, wel met een brug die gerepareerd werd. De audit had een probleem ontdekt. Alleen niet noodzakelijk het belangrijkste probleem.
De formele organisatie slaagde er kennelijk niet altijd in opdrachten tijdig te verstrekken. Medewerkers vonden manieren om het werk toch gedaan te krijgen. Vervolgens werd dat informele handelen als overtreding aangemerkt. Het formele systeem beoordeelt het informele systeem op zijn afwijkingen, maar zichzelf niet op zijn afhankelijkheid van die afwijkingen. En dus wordt er opnieuw verbeterd. Voortaan mag er niet meer zonder formele opdracht begonnen worden. Het aantal overtredingen daalt. De processen worden beter nageleefd. Het werk kan ondertussen verder vertragen.
De bureaucratie verwijdert haar eigen waarschuwingslampjes omdat ze zo hinderlijk knipperen.
En zo komen we weer terug bij onze huidige begrotingen en bezuinigingen.
Een collectieve uitverkoop van de toekomst
Iedereen probeert verstandig met zijn eigen geld om te gaan. Een project wordt uitgesteld, een uitgave geschrapt, een risico afgedekt. De besparing is onmiddellijk zichtbaar; de kosten komen later of ze komen ergens anders terecht. Iedereen kan braaf binnen zijn eigen verantwoordelijkheid blijven en zijn eigen doelstellingen behalen. Niemand hoeft de bedoeling te hebben om iets kapot te maken. En toch raakt Nederland zijn vermogen kwijt om nog iets voor elkaar te krijgen. We hebben generaties nodig gehad om onze technische kennis, onze bedrijven, onze infrastructuur en onze publieke organisaties op te bouwen. Dat vermogen blijft niet vanzelf bestaan.
En een samenleving die niet langer vertrouwt op de besluiten van haar overheid, gaat zich anders organiseren. Misschien is dat uiteindelijk het grootste gevaar van een bureaucratie die voortdurend met zichzelf bezig is: dat ze haar eigen vermogen om dingen gedaan te krijgen geleidelijk verliest. Maar de samenleving blijft niet braaf zitten wachten tot de overheid haar problemen heeft opgelost. Mensen zoeken andere wegen, bedrijven andere opdrachtgevers en medewerkers manieren om het werk toch gedaan te krijgen. De samenleving blijft bewegen, ook wanneer de overheid stilstaat. Alleen steeds minder dankzij haar, en steeds meer ondanks haar.
Dus een beetje meer Blat-ruimte graag
Misschien moeten we eens ophouden met het bedenken van nieuwe procedures om te voorkomen dat medewerkers zelf beslissingen nemen.
Meer mandaat lager in de organisatie. Meer vertrouwen in het oordeel van de mensen die het werk kennen. En meer ruimte om de formele organisatie de werkelijkheid te laten volgen, in plaats van andersom. Meer blat-ruimte, zogezegd. Als een medewerker weet dat een aannemer vandaag moet beginnen omdat het anders een jaar vertraging oplevert, dan moet hij kunnen zeggen: beginnen. En dan zorgt de directeur maar dat het geld en de formele afwikkeling geregeld worden.
Want als je je medewerker niet vertrouwt, waarom heb je hem dan aangenomen? Waarom laat je hem cursussen volgen en expertise opbouwen, als hij vervolgens niet op zijn eigen oordeel mag vertrouwen? Maar hij gewoon een script, een procedure, moet volgen en op afwijking wordt gestraft? De overheid is naast haar burgers ook medewerkers gaan wantrouwen. En die medewerkers zijn de overheid gaan wantrouwen. Zo ontstaat een vicieuze cirkel van regels, controles en mensen die proberen daar toch weer omheen te werken.
Misschien wordt het tijd om die cirkel om te draaien. De medewerker vond dat het moest en kan dit verantwoorden op prijs, tijd, kwaliteit ed. Dan maakt de bestuurder het maar mogelijk.
In Wanneer efficiëntie inefficiënt wordt. De prijs van de knip. kijk ik nog meer naar bureaucratie en deeloptimalisatie.
..

.
Afbeeldingen:
De afbeeldingen zijn verkregen door ruzie te maken met ChatGPT.
