De eerste sporen van het blauwe waardesysteem vinden we al terug bij het zoroastrisme. Tussen 1400 en 1200 v. Chr. leefde de Perzische priester Zoroaster. Hij zag veel geweld en lijden om zich heen. Vervolgens kreeg hij een visioen aan de oever van de rivier de Oxus van Ahura Mazda, de Wijze Heer. Deze heeft de wereld geschapen en is de god van het licht. Helaas sloop er ook duisternis in zijn schepping door de god (?) van het kwaad Ahriman. De wereld is dualistisch, iets is ofwel goed of kwaad. Dit was de eerste stap richting monotheisme. Alle mensen hebben een ziel en hiermee het vermogen om tussen goed en kwaad te kunnen kiezen. Wanneer je sterft wordt je leven beoordeeld en mag je opstijgen naar de hemel, afdalen naar de hel of achterblijven in een soort niks. Het voorspelt de komst van een profeet. En ook het einde van de wereld, waarin de goede mensen opstijgen en de slechte achterblijven en verzwolgen worden. Door de opkomst van de islam zijn het aantal aanhangers verminderd. De grootste groep zijn destijds gevluchte Parsi die in India wonen.

Confuscius (552 – 479 v. Chr.) zag zichzelf niet als schepper, maar als doorgever van ideeen. Hij had veel ontzag voor het verleden. Leefde aan het einde van de Zhou-dynastie, gekenmerkt door oorlogen en politiek-sociale instabiliteit. Hij vond dat de orde zou weerkeren als de hiërarchie en oude waarden werden hersteld.

(uitbreiden)

De Griekse stoïcijnen, vanaf 313 v. Chr. zagen de wereld als een zorgvuldig ontworpen geheel — voor hen was dat het bewijs van het goddelijke. Volgens de stoïcijnse leer vormt het universum een dynamisch systeem van krachten dat, net als een levend organisme, voortdurend in ontwikkeling is. Alles staat met elkaar in verbinding en beïnvloedt elkaar wederzijds. De mens maakt daar deel van uit: iedere ziel is een vonk van die goddelijke natuur.

De hoogste levenskunst bestond erin om innerlijke rust te bewaren te midden van de chaos, en om de mensheid te behoeden voor angst en onrust. Gezondheid, bezit of status waren voor de stoïcijnen onbelangrijk; wat telde was de gelijkmoedigheid waarmee men het leven accepteerde. Naarmate de tijd verstreek werd het stoïcisme praktischer, perfectie was onhaalbaar, maar het doel was om hier stap voor stap naartoe te groeien.

Bij de Romeinse stoïcijnen — tussen circa 50 n.Chr. en de tweede eeuw — verschoof de aandacht van het individu naar de samenleving. Ze benadrukten dat alle mensen, inclusief slaven en barbaren, bezield zijn met dezelfde goddelijke rede. Dat idee van universele verbondenheid en naastenliefde was in die tijd ronduit revolutionair. Marcus Aurelius, de keizer-filosoof, schreef dat ieder mens een klein stukje van het goddelijke in zich draagt. Daarom moest men zich niet ergeren of afkeren, maar met waardigheid verdragen wat het lot brengt.

De vroege christenen herkenden wel verwantschap met de stoïcijnen — zo noemde kerkvader Tertullianus de filosoof Seneca zelfs “een van de onzen”. Maar de verschillen zijn cruciaal. De stoïcijn accepteert al het gebeurde met een wijze gelatenheid en zich niet wil verlagen vanuit een zekere morele superioriteit, dus ook geen onrecht met onrecht terugbetalen. Jezus ging een stap verder en riep op tot actieve toenadering. “Wie jou dwingt één mijl te gaan, ga er twee,” Om zo de eigen menselijke waardigheid te herwinnen in een machteloze situatie. De stoïcijnen kenden geen concepten als zonde, verlossing of genade. Hun moraal draaide om zelfbeheersing, soberheid en waardigheid. Naastenliefde was bij hen eerder een rationele houding dan een morele plicht. Zo was een tijdgenoot erg teleurgesteld in zichzelf toen hij uit ergernis zijn pen in het oog van zijn slaaf stak. Hij maakte zich niet zo’n zorgen om de slaaf, maar vond het erg dat hij zijn zelfbeheersing was verloren.