De blauwe waardelaag draagt de maatschappij. Ze is het fundament onder alles wat een complexe samenleving überhaupt mogelijk maakt: regels en procedures, plichten en rechten, zorg en verantwoordelijkheid. Blauw is niet spectaculair, maar essentieel. Het zit in de basishouding die we van elkaar vragen zonder daar dagelijks bij stil te staan: afspraak is afspraak, je neemt verantwoordelijkheid, je meldt eerlijk, je volgt de procedure, je doet je best om het goed te doen en als je fout zit ben je bereid dat te herstellen. Je ziet blauw ook in de beroepen die de samenleving draaiend houden: de zorg, het onderwijs, logistiek, techniek, publieke dienst, onderhoud, veiligheid, en ja, ook de boeren. Als een deel van deze beroepsgroepen staakt, wordt het leven onmiddellijk lastig. Soms mag er niet eens gestaakt worden van de rechter, omdat de samenleving dan stokt of gevaar loopt.

Een samenleving die zo in elkaar zit kan alleen functioneren op vertrouwen. Vertrouwen dat de regels kloppen, dat inspanning ergens toe leidt, dat eerlijkheid niet wordt afgestraft, dat herstel mogelijk is, en dat de staat in de kern rechtvaardig handelt. Dat vertrouwen is precies wat nu beschadigd raakt.

Mensen willen niet meer werken in essentiële beroepen, omdat ze daar worden uitgeknepen. Voor een neoliberale logica is anders de business case dun: de kosten moeten omlaag, de marge moet omhoog en iemand betaalt de prijs. Vaak zijn het juist deze beroepen die de frontlinie vormen van een samenleving die uit elkaar trekt. Daar lopen agressie, onveiligheid en morele frictie het snelst op. Tegelijk is de zichtbaarheid er het grootst: je ligt onder een vergrootglas, terwijl je werkt met beperkte middelen, complexe situaties en verwachtingen die elkaar tegenspreken. Je kunt het bijna nooit goed doen. En bij boeren zie je dezelfde mechaniek in een andere vorm: als je bestaansbasis structureel wordt uitgehold, wordt protest geen voorkeur maar overleving.

Op dezelfde manier leert de burger in het klein een nieuwe les: niet dat eerlijkheid loont, maar dat eerlijkheid gevaarlijk is. De rationele strategie wordt dan om niets te melden, om eerst advies te vragen hoe je een formulier het beste invult (je zal maar net buiten een box of potje vallen), om niet te snel iets toe te geven bij een bedrijfsarts, om bij een arts te overdrijven zodat je serieus wordt genomen, om alles te documenteren ‘voor later’ (bijvoorbeeld handig bij je echtscheiding), alsof je leven voortdurend een juridisch dossier is. In zo’n cultuur wordt meewerken niet beloond, maar risicovol.

.

Dat effect wordt nog sterker als het voor de gemiddelde burger voelt alsof de staat haarscherp en snel is bij kleine fouten van gewone mensen, maar traag, juridisch uitgesteld of praktisch onmachtig bij echte misbruikers. Dan kantelt de legitimiteit. Dan ontstaat het gevoel dat de staat niet rechtvaardig is, maar selectief streng: hard voor wie zichtbaar en meewerkend is, zacht of machteloos tegenover wie schimmig opereert. Een systeem zonder fouttolerantie werkt uiteindelijk alleen voor mensen met tijd, rust, opleiding en overzicht. ‘Correct gedrag’ wordt dan een luxeproduct. Juist de mensen die het meest afhankelijk zijn van regelingen hebben vaak het minst ruimte om perfect te administreren en precies zij dragen dan de zwaarste consequenties.

Het resultaat is groeiende woede bij de mensen die je het hardst nodig hebt. Als je dit lang genoeg volhoudt, creëer je een samenleving waarin fatsoen niet als volwassenheid voelt, maar als naïviteit. Dan wordt de brave burger geen symbool van kracht meer, maar een sukkel. En dat is een recept voor cynisme. Het morele midden zakt uit de samenleving, en precies dan ontstaat een klimaat waarin niemand nog wil kiezen voor de houding die het systeem eigenlijk nodig heeft.

Niet rijk genoeg om regels te omzeilen, niet brutaal genoeg om ze te breken, maar wel degenen die alles opvangen.

Daarmee hangt een tweede idee samen dat vaak vergeten wordt: het moet niet lonen om crimineel te zijn. Als de keuze in de praktijk is dat de brave route duurder en riskanter is dan de schimmige route, waarom zou iemand dan nog overstappen van rood naar blauw? Veel mensen doen dat niet omdat ze ‘slecht’ zijn, maar omdat het systeem het rationeel maakt om buiten het contract te leven. Dit gaat niet over stoere praat of zwaardere straffen. Een systeem kan hard praten en toch zwak zijn. Wat gedrag stuurt is niet alleen de hoogte van straf, maar de voorspelbaarheid, de snelheid en de vraag of de business case intact blijft. Als misbruik loont omdat de pakkans laag is, procedures eindeloos duren, of consequenties vooral theoretisch zijn, dan ontstaat er een dubbele boodschap: wie meewerkt wordt gemangeld, wie misbruikt komt ermee weg.

En precies dat maakt dat mensen afhaken: niet alleen criminelen, maar ook de fatsoenlijke mensen. Want waarom nog je best doen om netjes te zijn als chaos, brutaliteit en schimmigheid rationeel lonen? Op termijn gaat een samenleving zichzelf dan opvoeden tot het verkeerde karakter. Je krijgt niet meer verantwoordelijkheid, maar meer schijn, meer wantrouwen en meer ongrijpbaarheid.

In extremis krijg je corruptie en zwijgcultuur: ondergeschikten durven geen slecht nieuws te melden, cijfers worden mooier gemaakt dan ze zijn, problemen stapelen zich op tot ze niet meer te verbergen zijn. In een systeem zonder veilige ruimte voor eerlijkheid en de waarheid is het wachten totdat de bom barst en de werkelijkheid je inhaalt.

Blauw zijn moet lonen betekent daarom iets heel concreets:

• Essentiële banen moeten aantrekkelijk zijn. Om aan te beginnen, om vol te houden en wellicht nog zelf in te sturen. En dus niet om structureel te worden uitgeknepen door een logica die alleen op efficiëntie en kostenreductie stuurt.
• De meewerkende burger moet niet als potentiële fraudeur behandeld worden; herstel van een beslissing moet altijd mogelijk zijn om weer in de juiste box of potje te belanden; met ruimte voor menselijkheid en dat iets invullen geen hogere wiskunde vereist.
• En criminaliteit moeten consequent, voorspelbaar en proportioneel ontmoedigd worden, zodat de verleiding om buiten het contract te leven kleiner wordt dan de winst van binnen het contract blijven.

Dat is geen nostalgie, maar het besef dat beschaving wordt gevormd door voorwaarden en prikkels.

Je kunt niet eindeloos appèl doen op verantwoordelijkheid terwijl je de voorwaarden voor verantwoordelijkheid ondermijnt. Je kunt niet verwachten dat mensen brave burgers blijven als ‘braaf zijn’ structureel de duurste en meest kwetsbare manier van leven wordt. Als we een samenleving willen waarin fatsoen normaal is en beloond wordt, dan moeten we de wereld zo inrichten dat het klopt. Bestaanszekerheid en fouttolerantie voor wie meewerkt én consequente grenzen voor wie misbruikt. Dat is geen utopie, maar de basis. Alleen zo wordt het contract weer geloofwaardig.