Je mag hier vrijuit spreken
Je mag tegenwoordig overal vrijuit spreken. Dat wordt je ook regelmatig verteld. Vooral op je werk. Iedereen is gelijkwaardig en we vinden het belangrijk dat je jezelf kunt zijn.
Je moet alleen wel een beetje aanvoelen wat je zegt. Niet te braaf. We willen immers geen jaknikkers. Niet te brutaal. We moeten wel respectvol met elkaar blijven omgaan. Je mag kritisch zijn, graag zelfs, maar het moet constructief blijven. En je moet natuurlijk wel rekening houden met de gevoelens van anderen. Wat constructief is en welke gevoelens je had moeten voorzien, had je natuurlijk al moeten weten. Een beetje politiek-bestuurlijke sensitiviteit mag toch wel van je verwacht worden.
Vroeger had je een baas. Die vertelde je wat je moest doen. Tegenwoordig heb je een dienend leidinggevende die je vraagt wat jij vindt dat we zouden moeten doen. Dat is natuurlijk een enorme vooruitgang.
Alleen het besluit over de doelstellingen ligt al vast. Jij krijgt een stapel geeltjes en moet meedenken. Bijvoorbeeld over hoe we wendbaarder én uniformer kunnen worden. Met zestig man zitten we in een zaal om daarover te brainstormen. Iedereen mag zijn ideeën opplakken. Na afloop hebben we gezamenlijk richting gegeven aan de toekomst.
Later lees ik dat wendbaarheid en uniformiteit in de organisatiewetenschap juist op gespannen voet met elkaar staan. Wat zaten we daar eigenlijk te doen? Het wiel uitvinden? Het moest alleen wel vierkant zijn.
En als je daar je bedenkingen over uitspreekt, ontbreekt het je kennelijk aan politiek-bestuurlijke sensitiviteit. Daar kun je gelukkig een cursus voor volgen. Vroeger werd de dissident heropgevoed. Tegenwoordig krijgt hij een persoonlijk ontwikkelplan.
Want natuurlijk bestaat de hiërarchie nog steeds. Dat merk je zodra het ergens over gaat. Bij beoordelingen, promoties en herprioriteringen blijkt ineens wie er beslist. En wie heeft onthouden dat jij tijdens die gezellige brainstorm nogal wat bedenkingen had.
Je mocht vrijuit spreken. Maar dat betekent niet dat het geen gevolgen heeft.
In groep 7 hadden we eens een vervangende juf. Toen we vroegen wat we moesten doen, antwoordde ze: ‘Je moet alleen maar ademen.’ ‘Je moet ook eten’, zei ik. ‘Ja, maar nu.’ Wat ongelooflijk irritant. Maar mocht ik dan ook op tafel springen? Of midden in het klaslokaal poepen? Ze deed net alsof er geen regels waren, tot ik er één zou overtreden.
Op mijn werk moesten we eens een associatiespel doen. Je kreeg een woord en moest onmiddellijk zeggen wat er bij je opkwam. Spontaan. Niet nadenken. Gewoon je eerste associatie.
Ik had inmiddels uitstekend geleerd hoe je jezelf moest zijn zonder iemand voor het hoofd te stoten. Kritisch, maar constructief. Openhartig, maar niet ongepast.
En toen moest ik vrij associëren.
Ik dacht maar één ding.
Zeg geen sekswoorden, zeg geen sekswoorden.
