Schoonheid is een waardesysteem

Wat is er eigenlijk mooi aan schoonheid? Voor het meisje op de afbeelding is dat duidelijk: nóg meer oogschaduw, nóg een staartje en vooral heel veel glitter. Of wij het resultaat ook mooi vinden, zal haar waarschijnlijk een zorg zijn.
Maar wanneer vinden we iets mooi, en waarom? Waarom vinden we sommige vormen van schoonheid vanzelfsprekend aantrekkelijk, terwijl andere ons vreemd, ordinair of zelfs lelijk voorkomen?
Ik denk dat het antwoord niet alleen in ons uiterlijk zit, maar ook in onze waarden. Wat we mooi vinden, vertelt iets over wat we belangrijk vinden. En dat verandert, van cultuur tot cultuur en van tijdperk tot tijdperk.

Waarom lijkt seks in paars mij niet sexy?

Waarom lijkt seks in een paarse samenleving mij eigenlijk niet zo sexy? Of in ieder geval veel minder sexy dan de seksualiteit die ik zelf herken?

Ik moet bijvoorbeeld denken aan de traditionele gemeenschappen in Papoea-Nieuw-Guinea. Mannen met peniskokers. Ik kan er niks aantrekkelijks aan ontdekken. Maar misschien vinden de vrouwen in hun eigen gemeenschap hen wel bijzonder begeerlijk. Bij de Samo leefden meerdere gezinnen samen in gemeenschapshuizen. Voor seks zochten echtparen de afzondering van het bos op. Nu kan een vrijpartij in het bos natuurlijk best spannend zijn, maar iedere keer? Ook als het regent en de beestjes over je heen kruipen?

Misschien begrijp ik hun erotische beeldtaal eenvoudigweg niet. Wat een vrouw binnen zo’n gemeenschap aantrekkelijk vindt, hoeft voor een buitenstaander helemaal niet herkenbaar te zijn. Binnen Spiral Dynamics staat paars voor de vertrouwde gemeenschap, waarin mensen elkaar persoonlijk kennen en volgens gedeelde gebruiken leven. (Ga hier naar paars)

Maar kijk dan naar de oude Egyptenaren. Bij opgravingen in het paleis van Ramses III zijn kammen, spiegels en pincetten gevonden. De Egyptenaren gebruikten parfum, oogmake-up en sieraden. Ook de sieraden van haremvrouwen spreken tot onze verbeelding. Of kijk naar de gespierde krijgers op Griekse vazen en de haremvrouwen op negentiende-eeuwse schilderijen. Daar herken ik onmiddellijk kracht, rijkdom en verleiding. Ik hoef hun schoonheidsidealen niet zelf te delen om te begrijpen welke eigenschappen bewondering moesten oproepen.

Hoe kan het dat ik de aantrekkelijkheid van honderden jaren oude voorstellingen herken, maar niet zie wat er sexy zou zijn aan een peniskoker? Misschien komt dat doordat we seks en sexy tegenwoordig zo vanzelfsprekend aan elkaar verbinden, terwijl het twee verschillende dingen zijn. Sterker nog, sexy wordt uiteindelijk belangrijker dan seks hebben.

Toen seks sexy werd

Binnen paars is aantrekkelijkheid sterk verweven met het gemeenschapsleven. Je kent iemand, weet wie zijn familie is, wat hij kan, hoe hij zich gedraagt en welke plaats hij binnen de groep inneemt. Misschien draagt hij een moeilijk te vinden veer of de tand van een gevaarlijk roofdier. Dat kan binnen de gemeenschap indruk maken. Een man kan begeerlijk zijn omdat hij een goede jager is, sterk, betrouwbaar of gerespecteerd. Maar een buitenstaander, zoals wij, die hem alleen ziet staan, herkent die eigenschappen niet noodzakelijk.

Bij rood verandert de verhouding tussen het individu en de gemeenschap. Macht, prestige, verovering en persoonlijke begeerte komen op de voorgrond. Mensen kunnen zich onderscheiden door hun kracht, rijkdom en seksuele aantrekkelijkheid zichtbaar te maken. Een gespierd lichaam straalt kracht uit. Kostbare sieraden tonen rijkdom. Parfum, make-up en verleidelijke kleding benadrukken de seksuele aantrekkingskracht. Je hoeft iemand niet persoonlijk te kennen om te begrijpen dat hij indruk probeert te maken. (Ga hier naar rood)

Dat is een belangrijke ontwikkeling. Aantrekkelijkheid wordt niet langer alleen ontleend aan iemands betekenis binnen de gemeenschap, maar kan doelbewust worden uitgedragen. Er ontstaat een beeldtaal van schoonheid, kracht en verleiding die ook voor vreemden herkenbaar is. En daarmee krijgt sexy een zelfstandige functie. Wie begeerte kan opwekken, heeft macht. Je kunt bewondering krijgen, anderen beïnvloeden en je eigen aantrekkelijkheid gebruiken om iets te bereiken. Seks is iets wat mensen doen. Maar sexy kan iets opleveren zonder dat er daadwerkelijk seks aan te pas komt.

Rijkdom, gezondheid en schoonheid

Waarom maakt rijkdom iemand eigenlijk aantrekkelijk? Allereerst omdat rijkdom werkelijk verschil kan maken voor het lichaam. Wie voldoende te eten heeft, hoeft geen honger te lijden. Wie over schoon water, goede huisvesting en verzorging beschikt, heeft meer mogelijkheden om gezond te blijven. Wie niet voortdurend zwaar lichamelijk werk hoeft te verrichten, kan zijn lichaam sparen. Geen ondervoeding, minder parasieten, minder zichtbare ziekten, een gezonde huid en goed verzorgd haar. Rijkdom kan gezondheid opleveren, en gezondheid kan schoonheid opleveren. In een samenleving waarin voedsel schaars is, kan een voller lichaam bijvoorbeeld welvaart suggereren. Wat aantrekkelijk wordt gevonden, hangt dan samen met de omstandigheden waarin mensen leven.

Maar rijkdom kan ook zichtbaar worden gemaakt zonder dat er werkelijk iets aan iemands gezondheid verandert. Kostbare parfums, sieraden, verfijnde kleding en ingewikkelde kapsels vertellen iets over iemands maatschappelijke positie. Wie zulke middelen bezit, laat zien dat hij zich luxe kan veroorloven. Dit sluit aan bij de theorie van costly signaling: kostbare signalen kunnen geloofwaardig zijn omdat niet iedereen zich de investering kan veroorloven. Een vrouw met kostbare sieraden, stoffen en parfums toont niet alleen haar schoonheid, maar ook de middelen waarover ze beschikt. Het aantrekkelijke is dan niet uitsluitend de persoon, maar ook het leven dat die persoon vertegenwoordigt.

Denk aan de glamour van Hollywood tijdens de economische crisis van de jaren dertig. Terwijl veel Amerikanen met armoede en werkloosheid te maken hadden, verschenen op het witte doek schitterend geklede filmsterren in luxueuze omgevingen. De bioscoop bood een wereld van schoonheid, overvloed en weelde die voor veel bezoekers buiten bereik lag. De filmster belichaamde niet alleen seksuele aantrekkelijkheid, maar ook een bestaan waarin geld, verzorging en schoonheid vanzelfsprekend leken. Schoonheid werd een voorstelling van het goede leven.

Schoonheid is voor bakvissen

Maar binnen blauw wordt die openlijke vertoning van begeerte aan banden gelegd. Seksualiteit krijgt een morele betekenis. Ze moet beheerst worden en binnen de juiste maatschappelijke verhoudingen plaatsvinden. Binnen de traditionele christelijke kuisheidsleer stond maagdelijkheid zelfs hoger aangeschreven dan het huwelijk. Daarna kwam het kuise weduwschap, en pas daaronder de huwelijkse kuisheid. (Ga hier naar kuisheid)

Het huwelijk bood een geoorloofde plaats voor seksualiteit, vooral in verband met de voortplanting. Maar zelfs tussen echtgenoten kon het nastreven van seksueel genot verdacht zijn. Als je dan toch ontucht moest plegen, dan maar met je echtgenoot. En als je aan je huwelijkse plichten niet kon ontsnappen: Close your eyes and think of England (Lady Hillingdon). Het hoogste ideaal was immers niet om zo aantrekkelijk mogelijk te zijn, maar om de seksuele verlangens te beheersen.

Ook ijdelheid werd een morele kwestie. Een volwassen vrouw hoorde zich fatsoenlijk en bescheiden te gedragen. Schoonheid was voor bakvissen, rouge voor hoeren. Dat betekent niet dat vrouwen niet mooi wilden zijn. Integendeel, bij Jane Austen kunnen de personages niet ophouden over ieders good complexion te praten. Een frisse, gezonde teint, een mooie blos, een aantrekkelijk gezicht: het uiterlijk wordt voortdurend beoordeeld. Dat is de merkwaardige tegenstelling. IJdelheid wordt afgekeurd, maar men kan niet ophouden zich met schoonheid bezig te houden. Je kunt jezelf in de wangen knijpen om een blos te krijgen, zonder zichtbaar rouge te dragen. Het verschil zit niet uitsluitend in het resultaat, maar in de manier waarop dat resultaat wordt bereikt. Schoonheid mag bewonderd worden, maar ijdelheid niet.

Ook het korset past binnen deze wereld van maatschappelijke verwachtingen. Niet alleen rijke vrouwen droegen het. Zelfs een wasvrouw kon een korset dragen terwijl ze lichamelijk zwaar werk verrichtte. Een behoorlijk geklede vrouw hoorde nu eenmaal aan bepaalde normen te voldoen. Schoonheid werd daarmee niet alleen een middel om begeerd te worden, maar ook een teken van fatsoen en maatschappelijke positie. Bij rood levert het tonen van seksuele aantrekkelijkheid macht op. Bij blauw krijgt juist de beheersing ervan moreel gezag. Maar ook dat is een vorm van macht.

De moeiteloze schoonheid van Hera

Die zorgvuldig onderhouden, maar schijnbaar vanzelfsprekende schoonheid herkennen we nog steeds in het Franse ideaal van nonchalante elegantie. Een vrouw ziet er verzorgd, aantrekkelijk en stijlvol uit, maar mag niet de indruk wekken dat ze uren voor de spiegel heeft gestaan. De moeite blijft achter de schermen. Binnen mijn archetypische indeling hoort dit bij Hera, op de grens van blauw en oranje. Hera is de benijdenswaardige vrouw. Haar schoonheid, rijkdom en maatschappelijke positie horen bij elkaar. Ze hoeft niet uit te leggen hoeveel ze aan haar uiterlijk besteedt. Haar verzorgde verschijning is onderdeel van haar status. Dat is iets anders dan de uitbundige seksualiteit van rood. Hera hoeft niet voortdurend te bewijzen dat ze begeerlijk is. Ze bekleedt al een positie die bewondering oproept. (Ga hier naar Hera)

Maar juist binnen deze wereld ontstaat ook een nieuwe ontwikkeling.

Sisi en de ontdekking van het lichaam als project

Keizerin Elisabeth van Oostenrijk, beter bekend als Sisi, was beroemd om haar schoonheid. Ze had uitzonderlijk lang haar, een slank figuur en een zorgvuldig onderhouden uiterlijk. Maar achter die verschijning ging een intensief schoonheidsregime schuil. Sisi beschikte over gymnastiektoestellen in haar privévertrekken. Ze trainde met ringen en een rekstok, reed intensief paard, hield haar gewicht nauwlettend in de gaten en besteedde uren aan haar haarverzorging.

Dat veroorzaakte opschudding aan het hof. Gymnastiek hoorde niet bij het gedrag dat men van een keizerin verwachtte. Maar Sisi was nu eenmaal de keizerin. Haar uitzonderlijke positie gaf haar de ruimte om conventies te overtreden die andere vrouwen veel sterker beperkten. Sisi bezat de maatschappelijke positie van Hera, maar begon haar lichaam te behandelen als iets wat voortdurend verbeterd en beheerst kon worden. Dat is een belangrijke stap richting oranje. Haar schoonheid was niet alleen iets wat ze had of met kleding en sieraden kon benadrukken. Ze werd een resultaat waaraan ze systematisch werkte.

Toch bleef die inspanning grotendeels achter de schermen. De buitenwereld zag vooral de beeldschone keizerin, niet de vrouw die dagelijks haar lichaam trainde. De ontwikkeling naar een steeds maakbaarder lichaam was begonnen.

Van aantrekkelijk zijn naar aantrekkelijk worden

Oranje ontdekt hoe je de eigenschappen die mensen aantrekkelijk vinden afzonderlijk kunt ontwikkelen, versterken en optimaliseren. Wat maakt iemand eigenlijk aantrekkelijk? Gezondheid, vitaliteit, jeugd, symmetrie, kracht, competentie en aanzien kunnen allemaal bijdragen aan aantrekkelijkheid. Een sterke man kan een goede krijger zijn. Een jeugdig uiterlijk kan vruchtbaarheid suggereren. Een gezonde huid kan aantrekkelijk worden gevonden.

Maar zodra we weten welke kenmerken aantrekkelijk zijn, kunnen we proberen die kenmerken te produceren. Blond haar komt relatief veel voor bij jonge kinderen en wordt bij het ouder worden vaak donkerder. Door je haar blond te verven, kun je een kenmerk dat met jeugd wordt geassocieerd kunstmatig behouden. Met make-up kun je een egale huid suggereren. Je kunt ook de aandacht verplaatsen. Maak je ogen donker en opvallend, en die grote neus valt ineens veel minder op. Dat zijn nog betrekkelijk eenvoudige ingrepen, die bovendien al veel langer bestaan. Maar oranje kan verder gaan.

Met de komst van fotografie en later film wordt het mogelijk schoonheid speciaal voor de camera te produceren. Een dikke laag foundation kan er van dichtbij onaantrekkelijk uitzien, terwijl de huid op beeld volmaakt egaal lijkt. En denk aan bodybuilding. Een bodybuilder kan enorme spieren ontwikkelen zonder dat hij noodzakelijk een goede krijger of praktisch sterke arbeider is. Hij heeft de zichtbare kenmerken van uitzonderlijke fysieke kracht afzonderlijk getraind. Het lichaam wordt niet langer uitsluitend gevormd door de activiteiten die iemand uitvoert. Het kan doelbewust worden gevormd om er op een bepaalde manier uit te zien. Gespierdheid wordt een doel op zichzelf. Met cosmetische behandelingen en ingrepen wordt het vervolgens mogelijk afzonderlijke kenmerken van het gezicht en het lichaam te veranderen, zelfs wanneer training of verzorging daarvoor niet volstaat.

Hetzelfde gebeurt met de uitstraling van rijkdom. Je hoeft niet rijk te zijn om er rijk uit te zien. Je hebt alleen iets nodig wat voldoende op de tekenen van rijkdom lijkt. Neem nepgoud. Je kunt de uitstraling van kostbare sieraden overnemen zonder het goud te bezitten. Maar als iedereen een kostbaar uiterlijk kan imiteren, verandert ook de betekenis ervan. Dat zie je bij zijde en polyester. Zijde was eeuwenlang een luxestof. De glans en soepelheid waren moeilijk en kostbaar te produceren. Polyester maakte een vergelijkbare uitstraling goedkoop bereikbaar. Inmiddels kan zelfs echte zijde goedkoop ogen doordat we haar glans associëren met polyester. De imitatie is zo algemeen geworden dat ze de uitstraling van het origineel heeft veranderd.

Je hoeft een aantrekkelijke eigenschap niet meer daadwerkelijk te bezitten. Je kunt ook de verschijning ervan produceren. En daarmee kunnen schoonheid en de eigenschappen die zij oorspronkelijk vertegenwoordigden steeds verder uit elkaar groeien.

Marilyn Monroe: sexy voor wie?

Marilyn Monroe was misschien wel het beroemdste sekssymbool van de twintigste eeuw. Haar uiterlijk, stem, bewegingen en gezichtsuitdrukkingen werden onderdeel van een zorgvuldig opgebouwd publiek imago. Miljoenen mannen vonden haar begeerlijk.

Maar over Monroe wordt ook verteld dat ze jarenlang moeite had om seksueel genot te ervaren. Volgens latere verslagen van haar therapeutische gesprekken zou ze pas op latere leeftijd hebben geleerd een orgasme te krijgen. Die verhalen over haar privéleven zijn niet allemaal goed te verifiëren. Maar de tegenstelling is interessant. Een vrouw kan voor miljoenen mensen seksualiteit belichamen zonder dat haar eigen seksuele ervaring daar noodzakelijk mee overeenkomt.

Voor wie was Marilyn Monroe eigenlijk sexy? Voor haarzelf? Voor haar partners? Voor de mannen die naar haar films keken? Of voor de filmindustrie die aan haar aantrekkelijkheid verdiende? Dat zijn heel verschillende belangen. Monroe hoefde niet daadwerkelijk met haar publiek naar bed te gaan om seksuele aantrekkingskracht te produceren. Haar sexy imago leverde aandacht, roem, invloed en geld op. Daarmee werd sexy een zelfstandige waarde.

Het soms aan Oscar Wilde toegeschreven Everything is about sex, except sex. Sex is about power. De macht om begeerte op te wekken. De macht om bewondering te krijgen. De macht om anderen te beïnvloeden. Maar die macht is dubbelzinnig. Een vrouw kan door haar aantrekkelijkheid macht krijgen over anderen, terwijl anderen tegelijkertijd macht krijgen over haar. Want wie voortdurend als sekssymbool wordt bekeken, kan ook gevangenzitten in het beeld dat anderen van haar hebben gemaakt.

De Kardashians: de inspanning wordt bewonderenswaardig

Bij de Kardashians wordt de productie van sexy een onderneming op zichzelf. Waar de blauwe vrouw haar ijdelheid moest verbergen en de elegante Hera haar inspanningen achter de schermen hield, laten de Kardashians juist zien hoeveel geld, tijd en werk hun uiterlijk kost. Personal trainers, visagisten, haarstylisten, cosmetische behandelingen, kleding en uitgebreide schoonheidsroutines maken deel uit van hun publieke bestaan.

Zelfs het feit dat een vrouw haar haar verft, hoeft tegenwoordig niet meer verborgen te worden. Ook bij koningin Máxima mag de uitgroei zichtbaar zijn. We weten dat er aan haar uiterlijk gewerkt wordt, zonder dat dit afbreuk hoeft te doen aan haar positie. De verzorging hoort bij het bestaan van een succesvolle, bewonderde vrouw.

Bij de Kardashians gaat het nog een stap verder. Hun inspanningen worden niet als ijdel tijdverdrijf gepresenteerd, maar als iets bewonderenswaardigs. Ze beschikken over de discipline om voortdurend aan hun lichaam te werken. Ze hebben het geld om specialisten in te huren. En ze zijn zo succesvol dat ze zich de tijd en middelen kunnen veroorloven om van hun uiterlijk een voortdurend project te maken. De inspanning die binnen blauw als ijdelheid kon worden afgekeurd, wordt binnen oranje een bewijs van discipline, rijkdom en succes.

Het schoonheidsideaal van rood is daarbij niet verdwenen. Ook de Kardashians willen schoonheid, seksuele aantrekkingskracht en rijkdom uitstralen. Een haremvrouw zou het uiterlijk van een Kardashian waarschijnlijk onmiddellijk begrijpen. Maar ze snapt niet dat je dan niet probeert seks te hebben met een sultan, president of CEO. Oranje heeft ontdekt hoe die aantrekkelijkheid systematisch kan worden geproduceerd, versterkt en onderhouden. Zelfs het zichtbaar maken van de productie levert status op. De Kardashians verkopen vervolgens ook nog producten waarmee anderen hun uiterlijk kunnen proberen na te bootsen. Hun schoonheid is tegelijk een prestatie, een statussymbool en een verdienmodel.

En seks zelf? Die is voor dit verdienmodel helemaal niet noodzakelijk. Je kunt sexy zijn op televisie, op Instagram, op een reclamefoto of op de rode loper. Je kunt miljoenen mensen bereiken zonder ook maar één van hen persoonlijk te ontmoeten. Sterker nog: tegenwoordig moet alles sexy zijn. Een auto, een keuken, een vakantie. Zelfs het eten van een ijsje wordt sexy gemaakt. Niet omdat we er meer seks door krijgen, maar omdat er meer ijsjes verkocht moeten worden. Sexy is niet langer alleen een eigenschap van mensen. Het wordt een uitstraling die je aan vrijwel alles kunt proberen te geven.

Sexy is niet hetzelfde als beschikbaar

Dat sexy steeds verder los is komen te staan van seks, veroorzaakt ook botsingen. Een vrouw kan zich sexy kleden omdat ze mooi gevonden wil worden, zich zelfverzekerd voelt of gewoon plezier heeft in haar uiterlijk. Ze hoeft daarmee helemaal niet te bedoelen dat ze seks wil. En zeker niet met Jan en alleman. Toch wordt seksuele aantrekkelijkheid nog altijd gebruikt om ongewenste seksuele toenadering te verklaren. Hoe kort was haar rokje? Waarom droeg ze zo’n diep decolleté? Wilde ze soms aandacht? Alsof sexy zijn nog steeds een uitnodiging tot seks is.

Je zou denken dat de man die haar lastigvalt ook in de eenentwintigste eeuw leeft en heus wel begrijpt dat een vrouw zich aantrekkelijk kan kleden zonder seks met hem te willen. Misschien begrijpt hij dat ook uitstekend. Dan gaat het niet om een misverstand over de betekenis van sexy, maar om iets anders: wie mag bepalen wat er met die aantrekkelijkheid gebeurt? De vrouw wil zelf bepalen hoe ze eruitziet, wie haar mag benaderen en met wie ze eventueel seks heeft. En dat kan die man vanuit rood niet verdragen. Hij eigent zich het recht toe om haar uiterlijk als aanleiding voor zijn gedrag te gebruiken.

Je mag bij wijze van spreken in je blote kont rondlopen. De fatsoenlijke blauwe man trekt zijn wenkbrauw op en nodigt je niet meer uit op zijn verjaardag. Maar hij gaat je niet lastigvallen. En wanneer vervolgens gevraagd wordt hoe kort haar rokje was, krijgt de interpretatie van de man die haar lastigviel opnieuw gewicht. Haar kleding wordt ter discussie gesteld in plaats van zijn gedrag. Het biedt dan geruststelling aan de anderen. Er moest een reden zijn. Dit zou hun niet kunnen overkomen.

Sexy is een vorm van aantrekkelijkheid. Geen overdracht van zeggenschap over je lichaam.

Waarom vinden we extreem dun mooi?

Maar waarom zou een extreem slank lichaam eigenlijk aantrekkelijk zijn? In een samenleving waarin voedsel schaars is, kan een voller lichaam welvaart suggereren. Iemand heeft kennelijk voldoende te eten en hoeft niet voortdurend zwaar lichamelijk werk te verrichten. In een welvarende samenleving kan juist extreme slankheid status opleveren. Het ideaal is moeilijk te bereiken, vraagt discipline en kan laten zien dat iemand over voldoende tijd en middelen beschikt om aan het lichaam te werken. Wat vroeger armoede kon suggereren, kan nu exclusiviteit uitstralen.

In de modellenwereld is extreme slankheid al langer een ideaal. Voor modellen is hun uiterlijk bovendien een verdienmodel. Ze verdienen hun geld met het tonen van kleding en het voldoen aan de eisen van de mode-industrie. Dat ideaal bleef bestaan terwijl de rondingen van de Kardashians populair werden. Maar nu zien we ook bij actrices opnieuw een opvallende nadruk op extreme slankheid. Dat is een andere ontwikkeling. Een actrice verdient haar geld niet in de eerste plaats met het tonen van een lichaam dat aan de eisen van de catwalk voldoet. Toch kan datzelfde schoonheidsideaal voor haar status en bewondering opleveren.

Bij extreem dun zijn speelt bovendien de competitie tussen vrouwen onderling. Een bepaald lichaam levert bewondering op omdat het moeilijk te verkrijgen is. Maar dat betekent niet dat mannen die zulke vrouwen aantrekkelijk vinden eigenlijk een ander lichaam zouden verkiezen. Die mannen leven zelf ook binnen een waardensysteem. Een man die een vrouw van een bepaalde status zoekt, kan haar uiterlijk oprecht mooi vinden omdat dat uiterlijk voor hem samenhangt met exclusiviteit, rijkdom en prestige. Status beïnvloedt niet alleen welke partner we kiezen, maar ook wie we daadwerkelijk aantrekkelijk vinden. Schoonheid is dus niet uitsluitend een biologisch gegeven waarover een culturele laag is aangebracht. Onze waarden beïnvloeden mede wat we als schoonheid ervaren.

Groen ontdekt de schoonheid van het natuurlijke

Tegenover de steeds verdergaande optimalisering van oranje ontstaat een ander ideaal. Groen waardeert natuurlijkheid, authenticiteit en het aanvaarden van het lichaam zoals het is. Denk aan Sophie Hilbrand, met haar lange, grijzende haar en zichtbare lachrimpels. Ook natuurlijke materialen passen bij dit schoonheidsideaal. Wol, linnen en katoen worden gewaardeerd om hun eigenschappen en hun natuurlijke uitstraling. Rood wil aantrekkelijk en indrukwekkend zijn. Oranje ontdekt hoe aantrekkelijkheid systematisch verbeterd kan worden. Maar groen kan juist schoonheid vinden in het authentieke.

Dat betekent niet dat groen geen eigen schoonheidsideaal heeft. Een vrouw met opgespoten lippen kan binnen de ene groep aantrekkelijk, sexy en succesvol worden gevonden. Binnen een andere groep geldt datzelfde uiterlijk als ordinair en kunstmatig. De afkeer heeft dan niet uitsluitend betrekking op de lippen zelf, maar ook op de vrouwen met wie dat uiterlijk wordt geassocieerd. Ons soort mensen doet dat niet.

Cabaretier Peter Pannekoek vertelde eens dat hij op ordinaire vrouwen valt. Hij voegde er meteen aan toe dat een vrouw niet graag ordinair genoemd wil worden. Hij vindt haar seksueel aantrekkelijk en noemt haar tegelijkertijd ordinair. Hij zegt niet dat anderen haar ordinair vinden. Het is zijn eigen oordeel. Kennelijk kan iemand dezelfde vrouw begeren en tegelijkertijd haar uiterlijk afkeuren volgens zijn eigen opvattingen over goede smaak. Misschien vindt die vrouw zichzelf juist prachtig.

Smaak wordt zo een manier om sociale groepen van elkaar te onderscheiden, zoals socioloog Pierre Bourdieu beschreef. Wie zich verheven voelt boven vrouwen die geld uitgeven aan cosmetische ingrepen, kan daarmee zelf evengoed een schoonheidsideaal uitdragen. Ook de voorkeur voor natuurlijke schoonheid is een waardeoordeel.

Hebben we schoonheid lelijk gemaakt?

‘We hebben van schoonheid iets lelijks gemaakt’, stelde socioloog Giselinde Kuipers in de NRC-podcast Het Uur. Als hoogleraar cultuursociologie aan de KU Leuven onderzoekt ze hoe schoonheidsidealen ontstaan en sociale ongelijkheid beïnvloeden. Volgens Kuipers is schoonheid steeds meer iets geworden waaraan we moeten werken. Hoe meer mogelijkheden we krijgen om ons uiterlijk te verbeteren, hoe hoger de verwachtingen worden. Bovendien verbinden we uiterlijk steeds sterker aan onze waarde als persoon. Schoonheid is daardoor niet alleen een kwestie van smaak, maar ook van maatschappelijke kansen en verplichtingen.

Dat is een serieus probleem. Maar wat betekent het eigenlijk dat we van schoonheid iets lelijks hebben gemaakt? Waarom zou natuurlijke schoonheid beter zijn dan kunstmatige? En waarom zou schoonheid minder belangrijk moeten worden, in plaats van toegankelijker en veelzijdiger?

De koppeling tussen schoonheid en menselijke waarde is namelijk niet nieuw. Mensen worden niet alleen bewonderd om hun schoonheid, maar ook vernederd vanwege hun lelijkheid, armoede of zwakte. Binnen rood kan het bespotten van iemand die lager in de hiërarchie staat een manier zijn om de eigen superioriteit te bevestigen. Binnen blauw kan een onaantrekkelijk of onverzorgd uiterlijk worden opgevat als teken van moreel falen, onfatsoen of gebrek aan zelfbeheersing. En binnen oranje kan iemand die niet voldoet aan de idealen van schoonheid, succes en zelfverbetering als mislukkeling worden beschouwd. De rechtvaardiging verandert, maar telkens wordt iemands uiterlijk verbonden aan zijn maatschappelijke waarde.

De democratisering van schoonheid

Vroeger was schoonheid voor een belangrijk deel afhankelijk van wat je had meegekregen: je gezicht, je lichaamsbouw, je gezondheid en de rijkdom van je familie. Wie mooi geboren was, had geluk. Wie dat niet was, had veel minder mogelijkheden om iets aan zijn uiterlijk te veranderen. Oranje doorbreekt dat. Je kunt je tanden recht laten zetten, je haar verven, je huid verbeteren, je lichaam trainen en je gezicht laten veranderen. Schoonheid wordt minder een voorrecht van de mooi geborenen en meer iets wat je kunt verwerven. Je zou de maakbaarheid van schoonheid dus ook een democratisering kunnen noemen.

Dat natuurlijke schoonheid beter is, zou ik misschien ook vinden als ik prachtig geboren was. Waarom zou ik willen dat anderen hetzelfde voordeel kunnen kopen? Maar als ik heel lelijk geboren was, zou ik daar waarschijnlijk heel anders over denken. Wat mensen rechtvaardig vinden, hangt mede af van hun eigen positie en van hoe ze de koek verdeeld willen zien.

Waarom zou een aangeboren mooi gezicht waardevoller zijn dan een gezicht waaraan iemand heeft gewerkt? En waarom zou het beter zijn als iemand die lelijk geboren is daar zijn hele leven niets aan kan veranderen? Ik vind het juist prettig om naar mooie mensen te kijken. En als iemand zijn uiterlijk met een ingreep kan verbeteren, waarom zou ik daar bezwaar tegen hebben?

Bovendien lijkt de gedachte dat we vroeger een onschuldiger verhouding tot schoonheid hadden mij weinig overtuigend. Alsof Hercule Poirot (geschreven tussen 1916 en 1940) geen afkeer van lelijke vrouwen had. Vroeger werden vrouwen net zo goed op hun uiterlijk beoordeeld. Alleen beschikten ze over minder mogelijkheden om dat uiterlijk te veranderen. De afwezigheid van maakbaarheid is niet hetzelfde als de afwezigheid van schoonheidsdruk.

Toch heeft die democratisering ook een keerzijde. Ik herinner me een reportage over een arme Braziliaanse vrouw die haar schaarse geld aan een borstvergroting uitgaf, terwijl ze het ook had kunnen gebruiken om met haar zoontje naar een betere wijk te verhuizen. Ze voelde de maatschappelijke verwachting om aantrekkelijk te zijn. Van buitenaf kun je denken dat ze de verkeerde prioriteiten stelt. Maar als schoonheid in haar omgeving status, kansen en bewondering oplevert, kan zo’n investering voor haar belangrijk zijn.

En zodra steeds meer vrouwen hun uiterlijk verbeteren, verschuift de norm. Wat eerder een uitzonderlijk verzorgd uiterlijk was, wordt gewoon. Wat vroeger normaal was, kan nu onverzorgd lijken. Zo verandert een mogelijkheid om mooier te worden in een ervaren verplichting om niet achter te blijven. Kuipers heeft dus een punt wanneer ze de toenemende schoonheidsdruk bekritiseert.

Meer mogelijkheden om schoonheid te produceren betekenen niet automatisch meer verschillende schoonheidsidealen. Neem die Chinese vrouw die onlangs in het nieuws kwam vanwege een spionagezaak. Ze ziet er precies hetzelfde uit als de modellen in Chinese reclames. En nee, dat is echt niet alleen het other-race effect. Het lijkt wel alsof er maar één gezicht mooi mag zijn. Schoonheid wordt bijna een productspecificatie. Schoonheidsmodel X, serienummer 999999, terug naar de werkplaats wegens een afwijkende kaaklijn. De techniek maakt steeds meer mogelijk, maar het waardensysteem bepaalt hoeveel variatie wenselijk is.

Maar hoeveel belang je hecht aan die verplichting, hangt ook af van je eigen waarden. De één wil koste wat kost aan het ideaal voldoen, terwijl de ander haar geld liever aan iets anders uitgeeft. Er is een verschil tussen de maatschappelijke verplichting om mooi te zijn en de mogelijkheid om mooi te worden. Het eerste kan mensen onvrij maken. Het tweede kan hun juist vrijheid geven.

De blik van de ander

Kuipers vertelde ook hoe ze tijdens haar behandeling voor borstkanker haar haar, wenkbrauwen en wimpers verloor. Ze merkte dat mensen anders naar haar keken of wegkeken. Die ervaring confronteerde haar met het belang dat de samenleving aan uiterlijk hecht.

Maar is schoonheid daarvoor de enige verklaring? We zien iedere dag mensen die we helemaal niet mooi vinden, zonder dat we daarom ongemakkelijk wegkijken. Niet onaardig bedoeld, maar ik kan me moeilijk voorstellen dat het verlies van haar, wenkbrauwen en wimpers haar plotseling zo afstotelijk maakte. Bij iemand met ernstige brandwonden kan ik me eerder voorstellen dat onbekenden schrikken van een uiterlijk dat ze niet gewend zijn. Maar ook daar hoeft de reactie niet uitsluitend met schoonheid te maken te hebben.

Zichtbare ziekte en ernstig letsel confronteren mensen met kwetsbaarheid, afhankelijkheid en sterfelijkheid. Misschien weten ze eenvoudigweg niet hoe ze moeten reageren. Je wilt iemand niet aanstaren, maar ook niet opzichtig wegkijken. Je wilt geen ongevraagd medelijden tonen, maar evenmin doen alsof het allemaal niets voorstelt.

Kuipers onderzoekt hoe maatschappelijke schoonheidsidealen onze waarneming kleuren. Maar ook haar eigen waardensysteem kan mede bepalen hoe ze de reacties van anderen interpreteert. Dat haar persoonlijke ervaring mede door haar eigen waarden gekleurd kan zijn, doet niets af aan het belang van haar sociologische onderzoek. Het maakt alleen des te belangrijker om haar analyse van schoonheidsdruk te onderscheiden van haar eigen oordeel over schoonheid.

Want wat willen we eigenlijk veranderen? Dat mensen hun uiterlijk kunnen verbeteren? Dat ze natuurlijke schoonheid minder waarderen? Of dat ze zich gedwongen voelen voortdurend mooier te worden? Schoonheid minder belangrijk maken en mensen meer vrijheid geven om met schoonheid om te gaan, zijn niet noodzakelijk hetzelfde.

Een vrouw van vijftig ontdekt dat ze sexy is

In het televisieprogramma Hotter Than My Daughter zie je vrouwen die zich kleden alsof ze veel jonger zijn. Van achteren kan een vrouw twintig lijken. Ze heeft lang haar, een slank figuur, een kort rokje en hoge hakken. Dan draait ze zich om. Een gezicht vol rimpels. Dat contrast maakt het programma komisch. Zelfs de titel suggereert al dat er iets mis is met een moeder die aantrekkelijker wil zijn dan haar dochter.

Maar wat gebeurt er eigenlijk met deze vrouwen? Sommigen hebben jarenlang een huwelijk gehad waarin hun man nauwelijks naar hen omkeek. Dan ontmoeten ze een nieuwe partner die hen op een voetstuk zet. Voor het eerst ervaren ze zichzelf als begeerlijke vrouw. En vervolgens moeten ze ontdekken hoe een begeerlijke vrouw eruitziet. Ze staan op hun vijftigste als een dertienjarig meisje voor het eerst op de damesafdeling. Kant, korte rokjes, hoge hakken, diepe decolletés, opvallende make-up. Alle herkenbare tekens van seksualiteit komen voorbij. Ze experimenteren met hun vrouwelijkheid op een leeftijd waarop de buitenwereld verwacht dat ze die ontwikkeling allang hebben doorgemaakt.

Het programma maakt hen daarom belachelijk en kleedt hen opnieuw aan. Niet in de zebratuniek met het korte pittige kapsel van de hedendaagse blauwe vrouw, maar als Linda de Mol. De vrouw mag nog steeds mooi en aantrekkelijk zijn. Alleen moet ze dat op een maatschappelijk respectabelere manier vormgeven. Haar uiterlijk verandert, maar daarmee hoeft haar eigen smaak of beleving van seksualiteit nog niet veranderd te zijn. Het programma presenteert het schoonheidsideaal van een bepaalde sociale groep als een objectieve verbetering.

Maar waarom zou een vrouw van vijftig eigenlijk niet meer uitbundig sexy mogen zijn? Waarom moet haar seksualiteit worden vertaald naar elegante, ingetogen vrouwelijkheid? Alsof je op je vijftigste alleen nog begeerlijk mag zijn wanneer je eruitziet alsof je naar een chique brunch gaat. Terwijl het toppunt van de oudere, sexy rode vrouw natuurlijk Stifler’s mom uit American Pie is. Ook zij is welgesteld. Maar niemand kijkt naar haar en denkt aan een elegante societyvrouw die haar maatschappelijke positie met gepaste waardigheid uitdraagt. Haar aantrekkingskracht zit in haar zelfverzekerdheid, ervaring en openlijke seksualiteit. Ze is geen Hera. Ze is Aphrodite. (Ga hier naar Aphrodite)

De actrice Jennifer Coolidge hield er zelf een onverwacht sexy imago aan over. Ze vertelde later dat haar rol als Stifler’s mom haar veel seksuele aandacht had opgeleverd. Dat is nogal een verschil met de vrouwen uit Hotter Than My Daughter, die juist belachelijk worden gemaakt wanneer ze een vergelijkbare seksuele uitstraling proberen te ontwikkelen.

En het wordt nog grappiger als je naar de jongens uit American Pie kijkt. Zij moeten onhandige, puisterige tieners voorstellen die dolgraag seks willen, maar nog nauwelijks begrijpen hoe ze aantrekkelijk moeten zijn. Alleen worden die onhandige, puisterige tieners natuurlijk gespeeld door aantrekkelijke twintigers. Zelfs de onbeholpenheid moet sexy zijn.

Die overgang herkennen we ook in de wereldliteratuur. Kitty uit Anna Karenina is de negentiende-eeuwse, aristocratische tegenhanger van de onhandige tieners. Jong, verliefd en onervaren in het spel van verleiding. Tegenover haar staat Anna: zelfverzekerd, ervaren en onweerstaanbaar: Serjozja’s mom. Bij Tolstoj krijgt die seksuele macht overigens een heel andere afloop dan in American Pie. Anna leeft in een blauwe samenleving die haar overspel zwaar bestraft. De aantrekkingskracht is vergelijkbaar. Het waardensysteem dat bepaalt wat ze ermee mag doen, niet.

Je hoeft haar rimpels niet te tellen

In een aflevering van Midsomer Murders uit 2006, Country Matters, beschrijft inspecteur Barnaby een vrouw als jong en aantrekkelijk. Maar wat Barnaby kennelijk als zodanig herkent, associeer ik inmiddels met oudere vrouwen. Daar hoef ik haar rimpels niet voor te tellen. Het is vooral haar kapsel dat me aan vrouwen van een oudere generatie doet denken. De betekenis die ik aan haar uiterlijk geef, verschilt van die van Barnaby.

Kostuumdrama’s draaien het om

In kostuumdrama’s gebeurt het omgekeerde. De makers willen dat wij begrijpen waarom een historische vrouw zo aantrekkelijk is. De mannen in het verhaal vallen voor haar en de kijker moet die aantrekkingskracht kunnen invoelen. Daarom worden historische schoonheidsidealen aangepast aan de voorkeuren van het hedendaagse publiek. Vrouwen krijgen opvallende decolletés, flatterende kapsels en make-up waarmee wij schoonheid en verleiding associëren. Ze moeten niet alleen aantrekkelijk zijn voor de mannen binnen het verhaal. Ook wij moeten ze aantrekkelijk vinden. De historische schoonheid wordt als het ware vertaald naar de beeldtaal van onze tijd.

Waar de vrouw uit Midsomer Murders voor ons haar oorspronkelijke aantrekkelijkheid verliest doordat de mode veranderd is, probeert het kostuumdrama de aantrekkelijkheid van het verleden opnieuw herkenbaar te maken. En daarmee komen we terug bij de peniskoker en de Egyptenaren. We begrijpen niet automatisch wat een bepaalde cultuur aantrekkelijk vindt. Maar we kunnen wel herkennen dat iemand probeert aantrekkelijk te zijn wanneer de gebruikte beeldtaal voldoende overeenkomt met die van onszelf. Hoe die aantrekkelijkheid wordt vormgegeven, welke eigenschappen bewondering oproepen en hoe we de signalen interpreteren, hangt samen met ons waardesysteem.

Schoonheid als spel

Toch vind ik het juist leuk dat er zoveel verschillende vormen van schoonheid bestaan. Paris Hilton vertegenwoordigt een heel ander schoonheidsideaal dan de Kardashians. En ook buiten die bekende schoonheidsidealen kunnen mensen aantrekkelijk zijn. Ik zag bijvoorbeeld een YouTuber, Khadija Mbowe, een zwarte vrouw met ronde gelaatstrekken, die vertelde dat ze vroeger dacht dat ze lelijk was. Dat is verbazingwekkend, want ze is prachtig. Kennelijk groeide ze op met een schoonheidsideaal waarin ze zichzelf niet herkende. Maar waarom zou er maar één soort schoonheid bestaan?

Ik vond ook een Instagrammer terug die ik eerder had gezien: My Ragtime Gal. Haar gezicht vind ik op zichzelf helemaal niet mooi. Maar ze kleedt en gedraagt zich alsof ze de mooiste vrouw ter wereld is. En daardoor wordt ze mooi. Ze presenteert zich niet als iemand die haar uiterlijk moet verontschuldigen of haar tekortkomingen moet verbergen. Ze gaat er eenvoudigweg van uit dat ze bewonderd mag worden. Haar kleding, houding en zelfverzekerdheid veranderen de hele verschijning.

En kijk naar Rachel Maksy, die zich met kleding, make-up en kostuums kan omvormen van diva tot monster. Hetzelfde gezicht kan de ene keer prachtig zijn en de volgende keer angstaanjagend. Niet omdat de onderliggende gelaatstrekken wezenlijk veranderen, maar omdat de hele verschijning een andere betekenis krijgt.

Schoonheid is dus niet alleen iets wat je bezit, of zelfs iets wat je optimaliseert. Schoonheid is ook iets wat je kunt maken, uitdrukken en waarmee je kunt spelen. En niet iedere vorm van schoonheid hoeft in iedere situatie tot uitdrukking te komen. Ik zit nu thuis met een baby en zie er niet bepaald uit alsof ik naar een gala ga. Maar ik ga ook niet naar een gala.

Vroeger durfde ik nauwelijks zonder make-up de deur uit. Het idee dat ik er in het openbaar verzorgd uit moest zien, bepaalde vrijwel altijd hoe ik me presenteerde. Nu kan dat per situatie verschillen. Zou ik naar mijn werk gaan, wil ik er verzorgd uitzien. Maar mijn tieten hoeven daar niet luidkeels ‘Hé, hallo!’ te schreeuwen. Tijdens een avondje met mijn man kan dat juist heel leuk zijn.

De ene keer wil ik elegant zijn, de andere keer sexy, dan weer speels, uitbundig of helemaal niets bijzonders. Binnen Spiral Dynamics zou ik dat bij turquoise plaatsen. Niet één schoonheidsideaal dat alle andere vervangt, maar het vermogen om verschillende waarden en uitdrukkingsvormen naast elkaar te laten bestaan. Ik hoef niet te kiezen tussen Hera en Aphrodite. Ik kan de ene keer genieten van elegante, ingetogen schoonheid en de andere keer van uitbundige sensualiteit. Ik kan mijn uiterlijk zorgvuldig vormgeven, het volledig laten rusten of er iets absurds mee doen. Geen van die mogelijkheden hoeft voortdurend mijn identiteit te bepalen.

Dat is iets anders dan vanuit groen besluiten dat natuurlijke schoonheid de enige goede schoonheid is. Ik hoef niet altijd natuurlijk te zijn. Ik hoef ook niet altijd sexy te zijn. En ik hoef evenmin voortdurend aan mijn uiterlijk te werken om aantrekkelijker te worden. Ik kan schoonheid bewonderen, maken, gebruiken, ermee spelen of haar volledig links laten liggen.

Een tiener die voor het eerst hoge hakken aantrekt, hoeft niet bevrijd te worden van haar verlangen om sexy te zijn. Ze is misschien gewoon aan het experimenteren met haar vrouwelijkheid. En een vrouw van vijftig die hetzelfde doet, hoeft daar niet noodzakelijk voor uitgelachen te worden. Maar je hoeft ook niet je hele leven bezig te blijven met dezelfde ontdekkingen.

Misschien geldt voor schoonheid uiteindelijk hetzelfde als voor een bioscoop waarin iedereen is opgestaan. De eerste persoon gaat staan om beter te kunnen zien. De mensen achter hem moeten wel volgen. Uiteindelijk staat iedereen, zonder dat iemand beter ziet dan toen iedereen nog zat. Maar dat betekent niet dat staan altijd verkeerd is. Soms wil je staan, soms zitten. En soms interesseert de film je helemaal niet. Als American Pie draait, laat ik de beste plaatsen graag aan de tieners. Ik heb hem al gezien.

Ook de mode draagt bij aan ons beeld van wat en wie op dat moment als schoonheid telt. Hierover kan je lezen in Alles is al eens gedragen.

Afbeeldingen:

De afbeelding van Rose Southerly (Midsomer Murders) is van https://midsomermurders.fandom.com/wiki/Country_Matters

De afbeelding van Dr. Laura Hobson (Lewis) is van https://crimedrama.fandom.com/wiki/Dr_Laura_Hobson

My ragtime gal is van Bethany Montgomery. https://www.instagram.com/my.ragtime.gal/

De overige afbeeldingen zijn verkregen door ruzie te maken met ChatGPT.

Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *