De rode samenleving
Harems
De start van de harems vindt mogelijk plaats doordat de eerste vrouwen geen kind konden krijgen, vele in het kraambed stierven en ook veel kinderen niet de volwassen leeftijd haalden. Een slavin waarvan je de kinderen kon afnemen was vervolgens snel gevonden, zoals Hagar in de Bijbel. De rijkste mannen konden hun reproductieproces steeds verder maximaliseren, terwijl de armen als eerste hun dochters verkochten. Daarnaast brachten de oorlogen ook veel slavinnen op. In het 3e millennium v. Chr. hadden de koningen meestal een hoofdvrouw en mogelijk 4-5 bijvrouwen. Het lot van de slavinnen kennen we niet. Rechts: Hagar wordt door Abraham en Sara weggestuurd.
Harem betekent de vrouwenvertrekken. Letterlijk vertaald uit verschillende talen: Egyptisch plaats van afzondering; Mari binnenste hoek; Oud Hebreeuws binnen; Assyrisch interieur. De vrouwen leefden gescheiden van de rest van het hof. Aan de architectuur kunnen we terugzien dat ze ver weg van de hoofdingang woonden. In één van de Egyptische harems van Ramses weefden de vrouwen. Maar hun belangrijkste taak was de farao entertainen, met dansen, zingen, muziek spelen en bordspellen. Ze hadden mooie kleding en dure parfums. Ook ontvingen ze juwelen van de farao als beloning, wat hun status aangaf. Er zijn veel spiegels, kammen, krullers, potjes en pincetten teruggevonden. Een Griekse historicus schreef dat de vrouwen van de Perzische harem overdag sliepen, zodat ze ’s avonds fit en fris waren voor de koning.
Een harem is een prestigeobject. Uitheemse prinsessen golden als diplomatiek geschenk. Bij een oorlog kon de complete harem van de overwonnen koning worden overgenomen. Ook was er sprake van de overname van de harem van je voorganger. Aan het begin van het 2e millennium v. Chr. liep het aantal vrouwen in de honderden. De Nieuw-Assyrische koningen zo’n 1000 jaar later zo’n twintig harems in verschillende steden. Hier was geen enkele sprake van een vorm van zelfbeperking, het kon nooit genoeg zijn. De harem was een costly signal en een constante concurrentiestrijd met andere heersers. Links: Perzische sprookjes uit de harem met een Indiase, Griekse, Russische, Marokkaanse, Chinese, Afghaanse en Perzische prinses.
Strijd om seks
De auteurs Carel van Schaik en Kai Michel schrijven dat tussen de uitvinding van de landbouw en het jaar nul (ruwweg gezegd de tijd waarin het rode waardesysteem overheersend was) de variatie in het Y-chromosoom drastisch afneemt. Met andere woorden, de meeste mannen planten zich niet voort. Bij de vrouwen is geen afname te zien, zo’n beetje elke vrouw plant zich voort. Dit betekent dat een kleine groep mannen het grootste deel van de vrouwen monopoliseert. Dit gebeurt door de heersers in enorme harems. Rijke mannen hebben meerdere vrouwen, bijvrouwen, concubines. Over het lot van slavinnen is niks bekend. Er was prostitutie voor de gewone man. Er blijven echter heel veel mannen over die nooit in de buurt van een vrouw komen. Zou bestialiteit om een bepaalde reden in de Bijbel verboden worden? Veel mannen waren gemotiveerd oorlog te voeren om de vrouwen uit de andere stad te ontvoeren. Stella Bergsma schertst dat oorlog is uitgevonden om vrouwen te kunnen verkrachten; de waarheid zit er heel dicht bij.
Van de eerste boeren in Europa, in de Bijbel tot aan de verhalen van Homerus en Herodotus is er sprake van vrouwenroof. De verslagen mannen worden afgeslacht en de vrouwen en kinderen als oorlogsbuit meegevoerd en wacht een leven in slavernij. Dit is een essentieel onderdeel van oorlog voor vroege staten om de arbeidskracht en het geboortepeil hoog houden door de grote bevallingssterfte en hoge sterftecijfers in de steden.
Genetische analyse in Europa toont aan dat ongeveer 5000 jaar geleden Euraziatische steppenomaden vervingen soms wel 75% van de bevolking, 80% van hen was man. Zij roofden vrouwen uit de lokale bevolking. Nog altijd zijn de uit de steppe meegebrachte Y-chromosomen dominant in Europa.
Onderaan de sociale ladder was alleen met geweld een vrouw te krijgen. Tussen de mannen was er een verbitterde onderlinge concurrentie, maar ze vonden elkaar in het onderdrukken en uitbuiten van vrouwen. Wanneer iedereen zijn eigenbelang najaagt, kan er geen solidariteit zijn voor andere slachtoffers. De vriend-vijand-psychologie van paars wordt op de seksen toegepast. Vrouwen worden ontmenselijkt en ongelijkheid geïnstitutionaliseerd. Door het schrift kan het recht in Mesopotamië worden vastgelegd, hiermee worden de verhoudingen in beton gegoten. Dit is anders in het schriftloze Europa, waar de verhoudingen nog makkelijker te veranderen zijn.
De oude logica van rood – waarin een kleine groep mannen vrijwel alle vrouwen monopoliseert en de rest gefrustreerd achterblijft – zien we vandaag terug in de manosphere en de incel-beweging. Andrew Tate belichaamt dit rode wereldbeeld in de moderne vorm: hij belooft macht, luxe en onbeperkte toegang tot vrouwen, maar zijn ideologie is juist de basis van ongelijkheid. Het is dezelfde klassenstrijd, maar nu binnen het kapitalisme, die zorgt dat mannen worden opgedeeld in een kleine groep winnaars en een grote groep verliezers. Het enige verschil met vroeger is de eigen verantwoordelijkheid van vrouwen om de eigen sociaal economische positie te verbeteren en de vrije wil om naar links of rechts te swipen. Jongemannen die geen toegang hebben tot relaties of seksualiteit geven de schuld aan de vrouwen en zoeken erkenning in misogynie en geweldsfantasieën. Precies zoals het duizenden jaren geleden mannen onderaan de ladder aanspoorde oorlog te gaan voeren. Het archetype van Poseidon is nog altijd actief.
Het huwelijk
Begin 2e millennium v. Chr. is het Babylonische Rijk typerend voor vroege staten: families zijn patrilokaal, de vrouw trekt in bij de familie van de man, en patrilineair, overerving loopt via de mannelijke lijn. Vrouwen zijn tussen de 14 – 20 jaar en mannen 26 – 30 jaar bij hun huwelijk. De vrouw is het object van een huwelijkstransactie tussen de families. Voor vrouwen zijn er maar een beperkt aantal rollen: dochter, maagd, echtgenote, femme fatale, slavin. Elk van die rollen wordt bepaald via de man en heeft te maken met controle over de vrouwelijke seksualiteit en inperking daarvan.
De ideale vrouw van het patriarchaat is maagd. Hierdoor weet een man zeker dat zijn erfgenaam ook zijn kind is. Daarnaast is het ook de enige manier om de kans op soa’s te verkleinen, hoe groter de promiscuiteit van de man hoe groter het risico. Jonge vrouw zal haar man eerder gehoorzamen. Een vrouw moet buitenshuis een sluier dragen, haar seksuele macht, door andere mannen aan zich te kunnen binden, moet gebroken worden. Sinds 1250 v. Chr. per wet, de staat nam de controle over de vrouwelijke seksualiteit over. Een man kan alleen vreemdgaan met een getrouwde vrouw, zij behoort namelijk aan een andere man toe. Volgens de wetten van Hammurabi moeten zowel de getrouwde vrouw als haar minnaar de doodstraf krijgen. Als een getrouwde man seks heeft met prostituees, slavinnen of ongehuwde vrouwen geldt dat niet als echtbreuk. (mogelijk was het hen verboden een sluier te dragen) Rechts: de Codex van Hammurabi uit 1755 v. Chr.
Bitches onder elkaar
Bij vrouwen staat verwantschap ver boven gendersolidariteit. Haar lot is gebonden aan de eigen nakomelingen, familie en groep. Elke vrouw zal moeten vechten om de gunsten van een welvarende man (buiten of binnen de harem). De winnares staat immers zulke immense voordelen te wachten dat ze alles op alles zetten. De concurrentie om een schaars goed vernietigt elke solidariteit en produceert geweld. Onmogelijk een support netwerk op te bouwen. Ook zussen worden elkaars doodsvijand. In de 18e eeuw v. Chr. beklaagt een jongere prinses zich bij haar vader over haar slechte behandeling in de harem door haar oudere zus, die al eerder met de koning is getrouwd.
De rangorde van de vrouwen hing af van de positie van elke individuele vrouw ten opzichte van de koning. De volgorde van de huwelijken, politieke motieven, maar ook het erotisch kapitaal van een vrouw kon altijd de bestaande hiërarchie omver werpen. De koning is immers niet gebonden aan regels en kan op zijn al impulsen reageren. Zie hier de geboorte van de femme fatale, het archetype van Aphrodite. Ambivalent vanuit het patriarchaat gezien: begeerd, gevreesd, gehaat. Hier komt de demonisering van de vrouwelijke seksualiteit vandaan, omdat de man in rood geen zelfbeheersing kent, ook niet wanneer het zijn belangen niet dient. Het is een rechtvaardiging voor het niet kunnen thuis houden van je handen, victim blaming.
Athene in rood
Gerda Lerner in The Creation of Patriarchy: voor vrouwen uit de elite bestond in de oude oriëntaalse samenlevingen de mogelijkheid om economische of politieke macht met mannen uit hun sociale laag te delen of in hun plaats uit te oefenen. Een privilege dat vrouwen des te nauwer aan het patriarchaat bond. Anders dan de godin Athene in oranje, die vooral voor haar eigen eer en glorie presteert, draait het in rood vooral om de mannen.
In Babylon had je de Naidu, kinderloze priesteressen, als een soort eerste nonnen. Ze kregen hun bruidsschat uitbetaald en waren vaak economisch bijzonder actief en succesvol. Maar na hun overlijden viel hun bezit weer terug aan mannelijke familieleden, zodat het familiebezit niet uiteen viel.
Mama knows best
De beste positie voor een vrouw is moeder van de koning zijn. Niet de vrouw, zij is namelijk meer inwisselbaar en haar man kan niet zeker van haar trouw zijn. Maar het lot van de moeder is met haar zoon verbonden. Ze heeft veel invloed op het bestuur. In Assyrië kreeg zij ook een goddelijke positie, welke ook door het christelijke geloof werd overgenomen. Ook de moeder van Dzjengis Khan was bezwangerd door een lichtstraal uit de hemelboog.
Dit zien we ook nog bij bijvoorbeeld Peter de Grote. Hij is druk bezig zijn Russisch rijk en macht uit te bouwen en heeft daarbij geen tijd en aandacht voor zijn zoon. Deze groeit door invloed van zijn moeder op als een conservatieve man, het tegenovergestelde van Peter de Grote. Als zijn zoon hem verraadt door weg te vluchten en voor schut te zetten, ziet Peter de Grote geen andere oplossing dan hem te laten opsporen, martelen en vermoorden.
Elke nieuwe en meestal jongere vrouw is een bedreiging voor de hoofdvrouw. Samenzwering van de harem had als doel uitschakeling van de hoofdvrouw of koningin – of van de koning zelf. In Mesopotamie kwam het vaker voor dat een koning zijn vader had omgebracht. Zelfs het verhaal van Zeus, zijn vader Cronos en zijn opa Oeranos gaat over dit generationele conflict.
De Harem samenzwering
De moord op Ramses III werd gepleegd door zijn tweede koningin, Teya, en hun zoon Pentawere. Het transcript van de rechtzaak is bijna 3000 jaar oud. Op een rol van 50 cm hoog en 5 meter lang staan de beschuldigden, de gebeurtenissen en de uitspraak. In totaal werden 27 mannen en 6 vrouwen voor hoogverraad veroordeeld en 5 mannen voor corruptie. Ze werden geëxecuteerd of moesten zelfmoord plegen. Ramses III stierf tijdens het proces.
Na het stoppen van de aanvallende zeevolkeren was Egypte arm en had het delen van het rijk verloren. Maar Ramses III schepte graag op over de vele rijkdommen in zijn paleizen. Ese Ta-Habazillatu, van Kanaänitische afkomst, is zijn hoofdkoningin, moeder van de latere Ramses IV en VI en oma van V en VII. Ze woont apart van de harem in een flink landgoed en heeft veel macht en rijkdom. Als haar zoon, de kroonprins, sterft, is Pentawere Ramses oudste zoon. Teya wil hem als kroonprins, maar Ese steekt daar een stokje voor.
Het doel van de samenzwering was om de koning te vermoorden en zo de kroonprins te vervangen voor Pentawere. Voor de coup hadden ze de hulp van vrouwen uit de harem (speciale dat met hem meereisde) en enkele hovelingen buiten, om zo contact te onderhouden met familieleden en de publieke opinie te beïnvloeden. Het plan was om na de moord het paleis over te nemen. Hiervoor hadden ze contact met een generaal via zijn zus die in de harem woonde.
. In de stad Thebe tijdens een jubileumviering van zijn koningschap. Avond April 1167 v. Chr. In zijn harem met een aantal concubines, wijn drinken, muziek luisteren.
Teya’s 2e zoon werd later Ramses VIII en (achter)kleinzonen IX, X en XI.
Moderne harems
De harem van Gaddafi
Het is een publiek geheim in het Libië van Gaddafi dat hij uit het hele land vrouwen en meisjes laat ontvoeren om toe te voegen aan zijn harem. Verstoten door haar familie is Soraya de eerste die haar verhaal durft te vertellen.
Ze is 15 jaar als haar school door de kolonel wordt bezocht. Zij is uitgekozen om hem een boeket te geven. Aan zijn bewaking geeft hij een geheim signaal, dit betekent dat zij ontvoerd moet worden voor de harem.
Vanaf dan woont Soraya met meerdere meisjes in het zwaar beveiligde paleis van Gaddafi en wordt ze misbruikt wanneer hij daar behoefte aan heeft. Ook aan jonge mannen heeft Gaddafi geen gebrek. Het religieuze, conservatieve (blauwe) beeld dat hij aan het publiek laat zien is enkel voor de show.
Harem in Nigeria 1970-1980
In het boek Veertig moeders over een harem in Nigeria in de jaren ’70 en ’80 krijgt Papa David op zijn kop van omdat hij de volgorde van zijn vrouwen om mee te slapen in de war gooit door impulsief gedrag. Zijn vrouwen weten dat hij makkelijk te verleiden is met een lekker geurtje. Maar dat zorgt voor onrust en jaloezie binnen de harem. In dit geval gaat het om een redelijk harmonische harem, de twee eerste vrouwen, ook zussen van elkaar, staan aan het hoofd. Zij verdelen de taken en regelen wie er in het huis van de man kan slapen. Ze moeten rekening houden met veel factoren, zo gaat een vrouw niet tijden de zoogtijd, 1 jaar voor een meisje en 2 jaar voor een jongen. En als ze ongesteld is mag ze haar man niet eens tegen het lijf lopen. Terwijl ze in haar vruchtbare periode door de andere vrouwen wordt mooi gemaakt. Soms heeft een queen een blauw oog gekregen van een medevrouw. Er is dan een tribunaal van de oudste en nog twee vrouwen, zij spreken recht binnen de harem.
Het boek vertelt over de jeugd van Choga, haar moeder is een Duitse vrouw die ervoor gekozen heeft binnen deze harem te leven. Er is één vrouw erg jaloers op de moeder van Choga, omdat Papa David nog maar net met haar getrouwd was en toen al haar moeder tot vrouw nam en ze ook al zwanger was van Choga. De hoofdvrouwen brengen de rust terug, door alleen nog de jaloerse vrouw bij hem te laten, tot ze ook zwanger is.
Papa David was er voor iedereen, maar voor niemand persoonlijk. Hij leek te groot voor hun alledaagse problemen. Dit heeft Choga niet als een bewust gemis ervaren. Zondag was het enige moment om hem te zien. Dan sprak hij tot iedereen. Ook het enige moment om vreemden te zien. De gezichten van zijn vrouwen waren bedekt.
Er wordt veel gebruik gemaakt van de gelijkheid die we bij paars vinden. Binnen de harem mag niemand zich verheven voelen boven een ander. Als de nieuwe vrouwen door de toenemende welvaart in Nigeria spullen als koelkasten en plafondventilatoren meenemen, moet Papa David dat ook voor de anderen aanschaffen. Maar als het kleine dochtertje van één van de vrouwen ziek wordt verbiedt Papa David haar naar de dokter te gaan. Ze mag niet speciaal behandeld worden, want dat is niet eerlijk tegenover de anderen. Bovendien is het toch maar een meisje en haar moeder kan nog genoeg kinderen krijgen. Ook wanneer Choga en een aantal vrouwen terugkeren van hun boerderij worden ze door de anderen in de harem met wantrouwen bekeken, vanwege hun speciale positie.
De vrouwen kunnen niks beslissen, niet eens als het hun geërfde of verdiende geld is. Als ze iets willen dat moeten ze Papa David zo manipuleren dat hij denkt dat het zijn idee is. Er gebeurt veel stiekem. Zo voorspelt één vrouw de toekomst met behulp van de voorouders, wat een overblijfsel van paars is. Maar omdat Papa David een christelijke predikant is wil hij dit, vanuit blauw, niet hebben. Ook Choga houdt stiekem geld achter, om daarvan de motor te kunnen repareren, zodat ze hun eten op de markt kunnen blijven verkopen. Maar komt er al snel achter dat dit nutteloos is. Ze kan het niet uitgeven, omdat iedereen er dan achter komt.
In de harem in Nigeria worden zonen met 6 jaar weggehaald bij de moeder. Zij, en zijn eventuele zusjes, zien elkaar wel op familiefeesten, maar er is dan geen mogelijkheid om goed te praten. Ook werd een vrouw die Papa David tegensprak dezelfde dag nog uit de harem verbannen. Haar zoontje van 4 jaar moest zij achterlaten. Haar smeekbedes mochten niet baten. Zo mag Choga ook niet mee met haar moeder op reis naar Duitsland, op die manier weet Papa David zeker dat zijn Duitse vrouw altijd zal terugkeren.
De sultan van Brunei
Jillian wordt gerekruteerd om binnen de harem van de sultan van Brunei te komen werken.
De harem is in de kern een rode instelling, een machtsobject waarmee mannen hun status tonen en vrouwen reduceren tot bezit. Het gaat niet alleen om seks en voortplanting, maar vooral om prestige, loyaliteit en laten zien dat één man kan nemen wat hij wil. Bij dictators en andere dubieuze machtige figuren (ik zou geen namen durven noemen) is dit nog altijd actueel. Ook bij eerwraak en femicide is de onderliggende reden het krenken van de mannelijke status, iets wat alleen vanuit het rode waardesysteem verklaard kan worden. Daarnaast is het gebrek aan solidariteit bij vrouwen onderling terug te voeren op het archetype van Aphrodite; de angst voor concurrentie of het afwijzen van dit archetype in de eigen psyche.
Kinderen als pionnen in een politiek spel
Kinderen worden uitgehuwelijkt om de eigen macht te vergroten. Koningsdochters zijn vaak bestemd voor een diplomatiek huwelijk met een andere vorst. Daarom krijgen ze een uitstekende opleiding en fungeren als informant en ambassadeur ten gunste van hun eigen familie. Ze hadden in de 21e eeuw v. Chr. grote handelsvrijheid: bezitten landerijen, vee, textielproductie. Ook de bijvrouwen van een koning namen volop deel aan het hofleven, verrichten offerwerkzaamheden en waren actief op economisch vlak. Dit gold voor de meeste hoog ontwikkelde culturen van de oudheid. Bij voortijdige dood van de heerser kan ze ook optreden als regentes voor de troonopvolger.
Wanneer Sargon van Akkad de steden van Mesopotamië veroverd (23e eeuw v. Chr.) plaatst hij zijn dochter Enheduanna als hogepriesteres in de tempel van Ur, de stad die hem de meeste kopzorgen geeft. Zij is zogezegd getrouwd met de maangod en moet kuis door het leven. Hierdoor weet Sargon zeker dat zij zijn belangen zal dienen en niet die van een eventuele echtgenoot of zoon.
Op kleinere schaal lezen we in het boek Veertig moeders over een harem in Nigeria in de jaren ’70 en ’80 dat Choga door haar vader aan de veel oudere Papa Frankie is uitgehuwelijkt om zijn concurrent aan zich te binden en koest te houden.
Vandaag zien we hetzelfde patroon in politieke families zoals de Trumps. Donald Trumps kinderen – Ivanka, Donald Jr., Eric – fungeren niet alleen als erfgenamen, maar ook als instrumenten om zijn merk en macht te versterken. Ze worden naar voren geschoven als adviseurs, ambassadeurs of erfgenamen van de naam. Hun lot is verbonden aan zijn ambitie en hun waarde wordt bepaald door hun bruikbaarheid voor de dynastie. Ook in het Britse koningshuis worden jonge prinsen en prinsessen van jongs af aan ingezet om de monarchie relevant te houden. Elke publieke verschijning is zorgvuldig geregisseerd. Hetzelfde zie je in de celebritycultuur: families als de Kardashians presenteren hun kinderen al vroeg als onderdeel van hun merk, waardoor hun identiteit nauw verbonden raakt met de economische en symbolische macht van de familie.
.
Work in progress: Eerwraak en Femicide
(eerwraak en femicide)
.
De rode archetypen
Poseidon
Poseidon is het archetype van de woede die vrijkomt bij het naast de macht grijpen.
Poseidon
.
Ga naar de andere kleuren
Bronnen
“Incidentally this record is available in the foyer. Some of us got to live as well, you know.”
Eric Idle – Always look on the bright side of life – Life of Brian (1979)
.
Crowning Anguish: Memoirs of a Persian Princess from the Harem to Modernity, 1884 – 1914 – Taj al-Saltaneh, Abbas Amanat, Anna Vanzan, Amin Neshati
Troostmeisjes – Brigitte Ars
Sultans – Noel Barber
Nouveau Fuck – Stella Bergsma
Goddesses in Everywoman – Jean Shinoda Bolen
Gods in Everyman – Jean Shinoda Bolen
Gaddafi’s Harem – Annick Cojean
The Bottom Billion – Paul Collier
Veertig moeders – Choga Regina Egbeme
Sapiens, a brief history of humankind – Yuval Noah Harari
Haremmeisje – Jillian Lauren
Celestial Women – Keith McMahon
Het verboden dakterras – Fatima Mernissi
The harem conspiracy – Susan Redford
De waarheid over Eva – Carel van Schaik & Kai Michel
Het oerboek van de mens – Carel van Schaik & Kai Michel
Het recht op seks – Amia Srinivasan, Anne Marie Koper, Isabel Goethals, Laura Weeda
Interview met de geschiedenis – aflevering Peter de Grote – VRT, de chinezen, VPRO – 2025
.
De afbeeldingen zijn verkregen door ruzie te maken met ChatGPT.
Het boek De zeven wijze prinsessen – Wafa Tarnowska (eigen foto)
.