Eén van de succesfactoren van het Romeinse Rijk is het vermogen om vreemdelingen (barbaren) in het rijk op te kunnen nemen. Anders dan bij de oude Grieken is slavernij hier eerder een tijdelijke staat, in theorie kan ieder een Romeins burger worden. Tijdens de militaire campagnes kwamen er veel krijgsgevangenen binnen. Deze werden als slaaf verkocht en raakten zo geïntegreerd in de Romeinse samenleving. Altijd behielden ze de hoop vrij te worden gelaten of zichzelf en hun familie vrij te kunnen kopen. Voor hoeveel dit ook daadwerkelijk gold is onbekend. Wel zijn er tips bekend om slaven op hun sterfbed als vrije mensen te laten sterven. Of om ze voor extra hard werk met geld te belonen, want slaven zijn van zichzelf zo lui mogelijk. Dan kunnen ze sparen voor hun vrijkoping en kan je als slavenmeester van dat geld een frisse nieuwe slaaf kopen en heeft het je eigenlijk niks gekost. Dit zal dan eerder gelden voor de slaven in de stad, die op de velden of in de mijnen werden afgebeuld tot ze erbij neervielen. Ook slaven die ooit zijn gebrandmerkt of gefolterd kunnen nooit Romeins burger worden om zo goed gedrag te bevorderen.

In Rome leven zo’n 1 miljoen slaven, een derde van de bevolking. Voor ‘Italië’ is dit 1:4 of 1:3 en voor het gehele Romeinse Rijk 1:8 op een bevolking van 60 tot 70 miljoen mensen. Het hebben van veel slaven heeft aanzien, je kan er zelfs mee pronken. Ook wordt het beheren van je huishouden en bijbehorende slaven gezien als een kleinere versie van een leidende rol hebben in andere delen van de samenleving. Ze zijn een goede basis om je machtspositie verder uit te bouwen. Vaak zijn de meesters in de stad voor bijvoorbeeld hun politieke carrière. Het beheer van hun landerijen wordt aan een beheerder, ook een slaaf, overgelaten. Om deze te controleren kom je onaangekondigd op bezoek. Voor grote landerijen is het handiger om slaven te hebben dan arbeiders, want slaven kunnen niet worden opgeroepen voor het leger.

“Tel je slaven en je weet hoeveel vijanden je hebt.”

Gangbaar gezegde volgens Seneca de Jongere.

Huisgeboren slaven zijn de beste, maar duur en tijdrovend. Je kan het beste de ene helft huisgeborenen hebben en de andere helft nieuw aankopen. De één kan de ander opleiden en je krijgt minder snel dat ze in opstand komen. Ook moet je om die reden nooit slaven van dezelfde stam kopen, beter is dat ze elkaar niet kunnen verstaan dan leren ze ook nog sneller Latijn. Je kon een te koop aangeboden slaaf beter bloot op gebreken onderzoeken, want de verkopers waren vaak niet te vertrouwen. Zo zijn ze wettelijk verplicht je te vertellen over eerdere zelfmoordpogingen van de slaaf, maar doen dit niet altijd. Een slaaf is een flinke investering, zo’n 2 jaarinkomens van een arm gezin. Bij grote militaire overwinningen kunnen de prijzen wel lager zijn.

Slaven hebben geen rechten, het zijn dingen, zoals je ook dieren kunt bezitten. Slaven in de stad hadden vaak geld of bezittingen, maar dit bleef wettelijk altijd van de meester. Ook kunnen slaven niet trouwen, maar hebben ze in de praktijk wel vaak een partner. Seksueel misbruik en ongewenste zwangerschappen zijn aan de orde van de dag. Slavinnen kan je voor je in een bordeel laten werken. De kinderen van een slavin zijn standaard ook slaaf, ook al zijn het de kinderen van de meester. Je kan deze kinderen dan wel meer eten en lichter werk geven. Gemiddeld zijn er minder slavinnen dan mannelijke slaven, dus er moet gedeeld worden. De mannen moeten net genoeg bij de vrouwen gelaten worden om onrust te voorkomen, maar de productiviteit mag er niet onder lijden. Van Cato moet zijn slaaf betalen om met een slavin te kunnen zijn. Verder moet het vrouwenkwartier goed vergrendeld worden.

Er was kritiek op wrede behandeling, maar in de praktijk werd er wel degelijk gemarteld en gemoord. Soms al voor een hoest of een nies op het verkeerde moment of het breken van een vaas. Er zijn aannemers om je slaven te laten geselen en in de tijd van de Republiek, dat je je eigen slaven ter dood mocht brengen, hadden ze ook een kruisingingsdienst. Slaven kunnen asiel aanvragen bij een standbeeld of een tempel. Ze worden dan aan een andere meester verkocht en de oude krijgt de opbrengst. Ontsnapte slaven kwamen er vaak mee weg, maar als ze gepakt werden konden ze geamputeerd of gebrandmerkt worden. Slaven die in een rechtzaak moesten getuigen werden verplicht gemarteld, meestal overleefden ze hun ondervraging niet. Bij een complot tegen of moord op de meester werden alle slaven van het huishouden omgebracht, soms wel 400.